Sened-i İttifak (1808): merkez ile ayanlar arasında imzalanan belge ve 'Magna Carta' tartışması

Sened-i İttifak, 7 Ekim 1808'de İstanbul'da, sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın öncülüğünde devletin önde gelen yöneticileri, ulema ve taşradan gelen bazı ayanlar arasında imzalanan belgedir. Belge, padişaha bağlılık, vergilerin düzenli toplanması, devlete asker sağlanması ve ayanların karşılıklı güvencesi gibi konularda merkez ile taşra arasındaki ilişkiyi yazılı bir metne bağlamayı amaçlıyordu. Osmanlı tarihinde devlet ile güç sahipleri arasında karşılıklı yükümlülükler belirleyen ilk yazılı metinlerden biri sayılır. Ancak belge uzun ömürlü olmadı: Alemdar'ın Kasım 1808'de ölmesinin ardından uygulanmadı ve II. Mahmud, sonraki yıllarda ayanların gücünü kırmaya yöneldi.

Neden böyle bir belgeye ihtiyaç duyuldu?

XVIII. yüzyılın sonunda Osmanlı taşrasında, vergi toplama ve asker sağlama işlerini üstlenen güçlü yerel aileler ortaya çıkmıştı. Bunlar arasında Rumeli'de Tepedelenli Ali Paşa ve Pazvandoğlu, Anadolu'da Karaosmanoğulları ve Çapanoğulları gibi aileler bulunuyordu. Bu ayanlar kendi bölgelerinde neredeyse bağımsız bir güce sahipti; ancak devletin savaşlarında asker ve para sağlıyorlardı. 1807–1808 yıllarında İstanbul'da yaşanan isyanlar ve saray darbeleri, merkezî gücün ne kadar zayıfladığını gösterdi. Tahta ise bir ayanın, Alemdar Mustafa Paşa'nın ordusu sayesinde II. Mahmud çıkmıştı. Bu ortamda Alemdar, merkez ile taşra arasındaki ilişkiyi yeniden düzenlemek istedi.

Meşveret ve imza

Alemdar, sadrazam olduktan sonra Anadolu ve Rumeli'nin önde gelen ayanlarını İstanbul'a davet etti. Eylül 1808'in sonunda İstanbul'da toplanan meclise, devlet yöneticileri, ulema, yeniçeri ağaları ve gelebilen ayanlar katıldı. Çapanoğlu Süleyman Bey ve Karaman yöresinin önde gelen ayanlarından Kadı Abdurrahman Paşa gibi isimler toplantıya katılanlar arasındaydı. Buna karşılık Tepedelenli Ali Paşa ve Karaosmanoğulları gibi bazı güçlü ayanlar ya katılmadı ya da temsilci göndermekle yetindi. Görüşmelerin ardından hazırlanan metin, 7 Ekim 1808'de imzalandı.

Padişahın yeri

Sened-i İttifak'ı imzalayanlar arasında padişah yer almadı. Bu ayrıntı, belgenin niteliğini anlamak açısından önemlidir. Metin, padişaha bağlılığı vurgulasa da, devlet yöneticileri ile ayanlar arasında yapılmış bir "ittifak" görünümündeydi. II. Mahmud'un bu belgeden memnun olmadığı, belgenin ayanların gücünü yasal bir çerçeveye bağlayarak kalıcı hâle getireceğinden endişe ettiği sıkça vurgulanır. Gerçekten de padişah, Alemdar'ın ölümünden sonra belgeyi uygulamaya koymadı.

Bir "Magna Carta" mı?

Sened-i İttifak, bazı tarihçiler tarafından 1215'te İngiltere'de imzalanan Magna Carta ile karşılaştırılır. Her iki belgede de hükümdarın gücü karşısında güçlü yerel unsurların haklarının yazılı olarak tanınması söz konusudur. Ancak bu karşılaştırmaya karşı çıkan görüşler de güçlüdür. Magna Carta, kralın kendisi tarafından onaylanmış ve uzun yüzyıllar boyunca yeniden yorumlanarak İngiliz hukuk geleneğinin bir parçası olmuştur. Sened-i İttifak ise padişah tarafından imzalanmamış, kısa sürede yürürlükten kalkmış ve daha sonraki anayasal gelişmelere doğrudan bir etkisi olmamıştır. Bu nedenle pek çok araştırmacı, belgeyi bir anayasal metinden çok, belirli bir siyasi kriz anında yapılmış bir uzlaşma olarak görür.

Belgenin akıbeti

Kasım 1808'de yeniçerilerin ayaklanması ve Alemdar'ın ölümüyle Sened-i İttifak'ın arkasındaki siyasi güç ortadan kalktı. II. Mahmud, sonraki yıllarda taşradaki ayanları teker teker ortadan kaldıran ya da etkisizleştiren bir politika izledi. 1810'larda Anadolu ve Rumeli'deki pek çok ayan ailesinin gücü kırıldı; Tepedelenli Ali Paşa 1822'de öldürüldü. Bu süreç, merkeziyetçi bir devlet yapısına doğru atılan adımların bir parçasıydı ve Tanzimat döneminin yönetim anlayışına zemin hazırladı.

Belgenin bugünkü yeri

Sened-i İttifak'ın metni, Osmanlı arşivlerinde ve Topkapı Sarayı'ndaki belge koleksiyonlarında yer alan kayıtlar üzerinden incelenmiştir. Metnin transkripsiyonları ve değerlendirmeleri, Türk tarih yazımında Tanzimat öncesi dönemi anlatan eserlerin hemen hepsinde bulunur. Belgenin dili, dönemin resmî yazışmalarının ağır üslubunu taşır; bu nedenle metni okumak isteyenlerin, doğrulanmış günümüz Türkçesi aktarımlarına başvurması en doğru yoldur.

Bir anlaşmanın kısa ömrü, uzun yankısı

Sened-i İttifak'ı değerlendirirken onun hem önemini hem de sınırlarını aynı anda görmek gerekiyor. Belge, kısa sürede uygulamadan kalktı ve Osmanlı yönetim pratiğinde kalıcı bir değişiklik yapmadı. Buna rağmen, devletin taşradaki güç sahipleriyle ilişkisini ilk kez bu kadar açık biçimde yazılı bir metne dökmesi dikkat çekicidir. Belge, merkezî otoritenin en zayıf olduğu bir anda taşra ile bir uzlaşma arayışını yansıtır.

Bizim gözümüzde Sened-i İttifak'ın asıl değeri, bir dönüm noktasını belgelemesidir. 1808'de devlet, ayanlarla eşit bir masaya oturmak zorunda kaldı. Otuz yıl sonra ise Tanzimat Fermanı, devletin bütün tebaasına doğrudan seslenen ve aradaki güç sahiplerini devre dışı bırakan bir metin olarak ilan edildi. Bu iki belge arasındaki mesafe, II. Mahmud döneminin merkeziyetçi dönüşümünün de bir ölçüsüdür.