Elgin fermanı tartışması: 'Ferman vardı' ile 'Hiç ferman yoktu' arasındaki belge gerçeği

Londra'daki British Museum'da sergilenen ve Elgin Mermerleri ya da Parthenon Heykelleri olarak bilinen eserler, 1801–1812 yılları arasında İngiliz elçisi Lord Elgin'in adamları tarafından Atina Akropolisi'nden söküldü. Bu eserlerin iadesi tartışmasında Osmanlı Devleti'nin verdiği izin belgesi, iki karşıt iddianın merkezinde yer alır. Bir tarafa göre Elgin, Osmanlı padişahından aldığı bir ferman ile heykelleri yasal olarak götürdü. Öbür tarafa göre ise ortada hiçbir ferman yoktu ve heykeller izinsiz kaldırıldı. Bu yazıda iki iddiayı da belgeler üzerinden inceliyoruz. Sonuç şu: Ortada bir izin belgesi vardı; ama bu belgenin bir "ferman" olup olmadığı, Osmanlıca aslının nerede olduğu ve neye izin verdiği, iki tarafın sunduğundan çok daha karmaşıktır. Bu yüzden konuyu yanlış bilinenler arasında ele alıyoruz: Her iki kesin iddia da belgenin gerçek durumunu eksik ve çarpık aktarıyor.

Bir elçinin Atina projesi

Thomas Bruce, 7. Elgin Kontu (1766–1841), 1799'da İngiltere'nin İstanbul büyükelçisi olarak atandı. Bu sırada İngiltere ile Osmanlı, Napolyon'un Mısır'ı işgaline karşı müttefikti. Elgin, Atina'daki antik eserlere büyük ilgi duyuyordu. Başlangıçta amacı, Parthenon'un heykellerinin çizimlerini yaptırmak ve alçı kalıplarını almaktı. Bu iş için İtalyan ressam Giovanni Battista Lusieri başkanlığında bir ekip kurdu ve Atina'ya gönderdi.

Ancak Akropolis o dönemde bir Osmanlı askerî garnizonuydu ve yabancıların kaleye girmesi, orada çalışması ya da iskele kurması özel izne bağlıydı. Atina'daki Osmanlı yetkilileri, Lusieri'nin ekibine ilk aylarda yalnızca sınırlı ve parayla elde edilen girişlere izin verdi. Elgin, bu engelleri aşmak için İstanbul'daki Osmanlı yönetiminden resmî bir belge istedi.

Temmuz 1801: Kaymakam Paşa'nın mektubu

1801 yazında, Mısır'daki Fransız ordusunun İngiliz-Osmanlı kuvvetlerine yenilmesiyle İngiltere'nin İstanbul'daki itibarı en yüksek noktasındaydı. Bu ortamda Elgin'in elçilik papazı Philip Hunt, Sadrazam vekili olan Kaymakam Paşa'dan Atina'daki yetkililere hitaben yazılmış bir belge aldı. Belge, Temmuz 1801 tarihlidir. Hunt, bu belgeyi Atina'ya götürdü ve yerel yetkililere teslim etti. Belgenin verilmesinden kısa süre sonra Elgin'in ekibi, heykelleri yapıdan sökmeye başladı.

Bu belgenin bugün bilinen tek metni, İtalyanca bir çeviridir. Hunt, bu İtalyanca metni 1816'da İngiliz parlamentosunun Elgin koleksiyonunu inceleyen komitesine sundu. Komite raporu, belgenin İngilizce çevirisini de yayımladı. Belgenin Osmanlıca aslı ise ne İngiltere'de ne de Osmanlı arşivlerinde bugüne kadar yayımlanmış değildir.

1816: Parlamento komitesi ve satış

Elgin, 1803'te İstanbul'dan ayrıldı; ancak Lusieri'nin ekibi 1812'ye kadar çalışmaya devam etti. Toplam olarak Parthenon'un frizinin yaklaşık yarısı, metopların bir kısmı ve alınlık heykellerinin büyük kısmı İngiltere'ye götürüldü. Elgin, bu işlere büyük paralar harcadı ve borca girdi. Sonunda koleksiyonu İngiliz devletine satmak istedi.

1816'da İngiliz parlamentosu, bir seçilmiş komite kurarak koleksiyonun satın alınmasını inceledi. Komite, Elgin'in eserleri yasal bir izinle aldığını kabul etti ve devletin koleksiyonu 35.000 sterline satın almasını önerdi. Parlamento bu öneriyi onayladı ve eserler British Museum'a verildi. Komitenin kararında Hunt'ın sunduğu İtalyanca metin belirleyici oldu.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

Tartışma bugün sosyal medyada da sürüyor. X'te, @grok hesabı 29 Eylül 2026'da (04.27 TSİ) bir kullanıcının sorusuna verdiği yanıtta, heykellerin 1801–1812 yılları arasında Osmanlı fermanıyla verilen bir izinle kaldırıldığını, ancak bu iznin kapsamının tartışmalı olduğunu yazdı. Bir kullanıcı, 17 Ekim 2026'da (15.01 TSİ) yaptığı paylaşımda, Elgin'in ferman aldığını ve parlamento komitesinin bu izni kabul ettiğini savundu. Bir başka kullanıcı ise 10 Ekim 2026 (07.07 TSİ) ve 18 Ekim 2026 (06.05 TSİ) tarihli paylaşımlarında, hiçbir fermanın verilmediğini kesin bir dille ileri sürdü.

İki iddianın kökleri farklıdır. "Ferman vardı" görüşü, 1816 komite raporuna ve British Museum'un uzun süre benimsediği açıklamaya dayanır. "Hiç ferman yoktu" görüşü ise, Osmanlıca aslın ortaya konamaması ve belgenin bir padişah fermanı değil, sadrazam vekilinin mektubu olması üzerine kurulur. 2024'te UNESCO'nun kültürel varlıkların iadesiyle ilgili hükümetler arası komitesinin toplantısında Türkiye'yi temsil eden bir yetkili, Osmanlı arşivlerinde Elgin'in yaptıklarını yasallaştıran bir fermanın tespit edilmediğini açıkladı. Bu açıklama, Yunan basınında geniş yer buldu ve "hiç ferman yoktu" görüşünü savunanlarca sık sık aktarıldı.

Belgenin yanında olanlar ve olmayanlar

Belgelerin gösterdiği tablo şöyledir. Birincisi: Elgin'in ekibi, Osmanlı yönetiminden yazılı bir izin aldı. Bu izin, Kaymakam Paşa'nın Atina'daki yetkililere yazdığı bir mektuptur ve İtalyanca çevirisiyle bilinir. İkincisi: Bu belge bir padişah fermanı değildir; sadrazam vekilinin mektubudur. Üçüncüsü: Belgenin "bazı taş parçalarını götürme" ifadesi, yapıya ait heykellerin sökülmesini açıkça kapsamaz; bu nedenle Elgin'in ekibinin belgede yazandan daha fazlasını yaptığı savunulabilir. Dördüncüsü: Atina'daki Osmanlı yetkilileri, sökme işlemine ses çıkarmadı; Elgin'in ekibi onlara hediyeler ve paralar verdi. Beşincisi: Osmanlıca asıl metin bugüne kadar yayımlanmadı; bu da belgenin içeriğinin bağımsız olarak doğrulanmasını zorlaştırıyor.

Ferman tartışmasının asıl sorusu

"Ferman vardı" ve "hiç ferman yoktu" cümleleri, tartışmayı iki uca çekiyor ve belgenin gerçek durumunu gölgeliyor. Ortada bir izin belgesi vardı; ama bu belge padişah fermanı değildi, aslı bugüne kadar ortaya konamadı ve içeriği heykellerin sökülmesini açıkça kapsamıyordu. Bu üç gerçek, birlikte düşünüldüğünde, Elgin'in yaptıklarının hukuki dayanağının iddia edildiğinden çok daha zayıf olduğunu gösteriyor.

Bu tartışmada Osmanlı arşivlerinin rolü de önemlidir. Türkiye, belgenin aslının arşivlerinde tespit edilmediğini açıklamıştır. Bu, iade tartışmasında Yunanistan'ın elini güçlendiren bir açıklama olarak yorumlandı. Bizce bu konuda yapılacak en doğru şey, Osmanlı arşivlerindeki kaymakam paşa yazışmalarını ve Atina kadılığına gönderilen emirleri sistematik olarak taramak ve sonuçları açıkça yayımlamaktır. Parthenon heykellerinin geleceği, sloganlarla değil, belgelerle tartışılmayı hak ediyor.