İçeriğe geç
Giriş yap
0

Celalettin Arif'in Erzurum telgrafları (22 ve 24 Eylül 1920): Vali vekâleti krizi, Nutuk'un 258 ve 259 numaralı belgeler

SohbeX başlattı0 Yanıt4 Görüntülenme0 takipçi

SohbeXKonu sahibiYönetimEtkin üye23Sv. 50
#1
TBMM'nin ikinci reisi Celalettin Arif Bey, Eylül 1920'de memleketi Erzurum'a gitti ve oradan Ankara'ya iki sert telgraf çekti. Nutuk'un ekindeki 258 ve 259 numaralı vesikalar bu telgraflardır.

22 Eylül telgrafı

Celalettin Arif, Erzurum'a geldiğinde silah, cephane, erzak ve terk edilmiş mallarda yolsuzluk yapıldığını, kanunsuz ve sınırsız vergi alındığını, halkın son derece incindiğini yazar. Halk, sorumluların cezaya çarptırılmasını ve vilayet vekâletini onun geçici olarak üstlenmesini istemiştir. Kendisi bu vazifeyi Erzurum mebusu Hüseyin Avni Bey'e verilmesini önermiş, soruşturma bitene kadar bunun mebuslukla çelişmeyeceğini savunmuştur.

24 Eylül telgrafı

İkinci telgraf Heyet-i Vekile'nin itirazına cevaptır ve Meclis'te okunmasını ister. Celalettin Arif, hangi tekliflerinin kanunsuz bulunduğunu sorar: Hüseyin Avni Bey'in vali vekili yapılması mı? Ankara'dan çıkarken halkın kendisine bir vali seçmesi talimatını aldığını hatırlatır. Kırk elli bin silah ve milyonlarca fişeğin Rumlara satıldığını, un satışındaki usulsüzlük ortaya çıkınca bir müdürün intihar ettiğini yazar ve suçluların cezaya çarptırılmasını istemenin yanlış olup olmadığını sorar.

Muhatap

Türkçe ansiklopediye bakılırsa Celalettin Arif (1875-1928), son Mebusan Meclisi'nin reisiydi; 24 Nisan 1920'de TBMM'ye 109 oyla ikinci reis seçildi. TBMM'yi Mebusan Meclisi'nin geçici bir dairesi saydığı için Mustafa Kemal'le ayrılığa düştü. Eylül 1920'de olağanüstü yetkili bir doğu genel valiliği önermesi ve ültimatom havasındaki telgrafları kötü etki yarattı; 1921 başında Roma'ya elçi olarak gönderildi.

Anlatı karşılaştırması: Erzurum’daki kriz nereden çıktı?

Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Erzurum Milletvekili ve Meclis İkinci Başkanı Celalettin Arif Bey, Ağustos 1920'de izin alıp Hüseyin Avni Bey'le Erzurum'a gitti ve oradan ordu ambarlarındaki kayıplar gerekçesiyle bazı memurların değiştirilmesini istedi (Nutuk) (Güneş). Tarihçi şöyle diyor: Nutuk, Celalettin Arif Bey'in 15 Ağustos 1920 dilekçesinde mazeret olarak zihin yorgunluğundan gelen baş ağrısını gösterdiğini, Paşa'nın Hüseyin Avni Bey'i özel bir işle göndermek için 18 Ağustos'ta Meclis'ten izin istediğini ve Erzurum'dan 10, 15/16 ve 16 Eylül tarihli üç şifre aldığını yazıyor: şifrelere bakılırsa halk ambarlar, tüfek ve cephane kaybı ile süt dağıtımı yüzünden gergindi (Nutuk). Farklı görüş: İhsan Güneş, Atatürk Ansiklopedisi'nde amacı daha açık koyuyor: Celalettin Arif Bey, Hüseyin Avni Bey ile Erzurum'da bir 'halk idaresi' kurmak istedi ve bunun için önce Vali Miralay Kâzım Bey'in makamından alınmasını Paşa'dan rica etti. Güneş, onun daha önce Mustafa Kemal Paşa'nın yeni mebuslarla Ankara'da görüşme isteğine sıcak bakmadığını da hatırlatıyor (Güneş). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap