Yafa Muharebesi (20-22 Aralık 1917): Avca Nehri'nin gece geçişi ve Yafa limanının güvenceye alınması

Kudüs'ten sonra kıyıda bir hesap

1917 sonbaharında Filistin Cephesi'nde Osmanlı savunması çöktü. Beerşeba ve Gazze hatlarının kırılmasından sonra İngiliz Mısır Seferî Kuvveti kuzeye ilerledi; Yafa limanı Kasım ortasında, Kudüs Aralık başında el değiştirdi. Ancak Yafa'nın elde tutulması ayrı bir sorundu. İngilizce Wikipedia'nın Battle of Jaffa (1917) maddesine göre Osmanlı kuvvetleri limanın yalnızca 3 mil (4,8 kilometre) uzağında, Avca (bugün İbranice adıyla Yarkon) Nehri'nin karşı kıyısındaydı ve topçu menzili içindeki liman gemicilik için kullanılamıyordu. 20-21 Aralık 1917 gecesi yapılan nehir geçişi bu durumu değiştirdi. Bu konu İngilizce Battle of Jaffa (1917) ve Battle of Ayun Kara maddelerine, Türkçe Vikipedi'nin Yıldırım Ordular Grubu maddesine dayanır.

Yıldırım Ordular Grubu

Türkçe Yıldırım Ordular Grubu maddesine göre 24 Haziran 1917'de Halep'te Enver Paşa başkanlığında, Mustafa Kemal Paşa'nın da katıldığı Osmanlı ve Alman komutanları toplantısında General Erich von Falkenhayn komutasında bir ordular grubu kurulması kararlaştırıldı. Madde, grubun ilk amacının Bağdat'ın geri alınması olduğunu, ancak kısa sürede Filistin-Suriye cephesinin esas alındığını yazar. Ağustos 1917 savaş düzeninde Suriye'deki 7. Ordu'nun komutanı Mirliva Mustafa Kemal Paşa'ydı; Ocak 1918 düzeninde ise 7. Ordu'nun başında Mirliva Mustafa Fevzi Paşa, 8. Ordu'nun başında Ferik Cevat Paşa görünür. Madde, Ekim 1917'de Filistin Cephesi'ndeki Osmanlı kuvvetlerinin yaklaşık 46.000, Allenby emrindeki kuvvetin ise yaklaşık 97.000 kişi olduğunu yazar.

Ayun Kara ve Yafa'nın işgali

İngilizce Battle of Ayun Kara maddesine göre 14 Kasım 1917'de Yeni Zelanda Atlı Tüfek Tugayı, Yafa'nın 9 mil (14 kilometre) güneyinde, kum tepelerinin kenarında Kress von Kressenstein komutasındaki Osmanlı 8. Ordusu'nun XXII. Kolordusu'na bağlı 3. Piyade Tümeni'nden bir artçı kuvvetle karşılaştı. Osmanlı kuvveti yaklaşık 1.500 piyade, on sekiz makineli tüfek ve bir topçu bataryasından oluşuyordu. Madde, Yeni Zelandalıların muharebeyi 44 ölü ve 81 yaralı karşılığında kazandığını, Osmanlı tarafının 182 ölü ve bilinmeyen sayıda yaralı verdiğini yazar.

İngilizce Yafa maddesine göre bu zaferin sonucu olarak Yeni Zelanda Atlı Tüfek Tugayı 16 Kasım 1917'de Yafa limanını işgal etti. Ne var ki kasabadan çıkarılan Osmanlı kuvvetleri, Arapça Nahrü'l-Avca denen nehrin kuzey kıyısındaki mevzilerinden gemi trafiğini ve asker hareketlerini engellemeyi sürdürdü.

Nehir hattı

Maddeye göre İngiliz komutanı General Edmund Allenby, sağ kanadı Lut Gölü'ne dayandıktan sonra Akdeniz'den başlayan ve güvenle tutulabilecek bir savunma hattı kurmak istiyordu. Bunun için Osmanlı 8. Ordusu'nun XXII. Kolordusu'na bağlı 3. ve 7. tümenlerin Yafa'nın 4 mil (6,4 kilometre) kuzeyindeki Avca hattından uzaklaştırılması gerekiyordu. Nehrin kuzey kıyısı Mulebbis ve Fecca'dan Kel Tepe'ye (Bald Hill) uzanan bir siper sistemiyle savunuluyordu. Mulebbis'ten denize kadar nehir 40-50 ayak (12-15 metre) genişliğinde ve geçit dışında 10 ayak (3 metre) derinliğindeydi.

İlk geçiş denemesi 24/25 Kasım gecesi 54. (Doğu Anglia) Tümeni'nden iki piyade taburu ve Yeni Zelanda Atlı Tüfek Tugayı tarafından yapıldı. Madde bu girişimi bir baskından ibaret sayar: sayıca az olan taburlar Osmanlı savunucuları tarafından geri atıldı, köprübaşları geri alındı ve durum eski hâline döndü.

Hazırlık

Korgeneral Edward Bulfin komutasındaki İngiliz XXI. Kolordusu'nun üç piyade tümeni 7 Aralık'ta kıyı ovasında mevzilenmeye başladı: sağda 75. Tümen, ortada 54. Tümen, solda kıyıda 52. (Lowland) Tümeni. 14 Aralık'ta 52. Tümen komutanı Tümgeneral John Hill, nehrin baskınla geçilmesi için bir plan sundu. Madde, başta ağır bir topçu hazırlığı düşünüldüğünü, ancak Hill'in topçu ateşi olmadan sürpriz bir saldırı önerdiğini yazar. İstihkâmcılar dubalar ve yirmi kişi taşıyabilen kanvas sandallar hazırladı. Saldırının başlayacağı güney kıyısındaki alçak ve bataklık arazi, üç günlük yağmurla daha da balçığa dönmüştü.

20-21 Aralık gecesi

İngilizce maddeye göre 20/21 Aralık gecesi şiddetli yağmur altında 52. Tümen duba köprüler ve sandallarla nehri geçti. 155. Tugay Cerişe'nin doğusundan, 156. ve 157. tugaylar batısından geçti. İlk geçen birlik, nehir ağzından yaklaşık 1 mil uzakta 156. Tugay'a bağlı 7. Cameronians taburunun bir bölüğüydü; bazı sandallar dağıldı ve askerler göğüslerine kadar suya girerek karşıya yürüdü. Saat 23.00'e kadar yaklaşık üç tabur karşıya geçmişti. Gece yarısı 156. Tugay'ın tamamı, nehre ve çevredeki bütün mevzilere hâkim Şeyh Muannis tepesine saldırdı. 157. Tugay'ın geri kalanı geçiş sırasında Osmanlı topçu ateşine tutuldu; ama saat 3.30'a kadar geçiş noktasına bakan yüksek alanlar alındı. Şafakta bütün 155. Tugay da karşıdaydı ve Hirbet Hadra tepeleri ele geçirilmişti.

Madde, bütün tümenin karanlıkta nehri geçtiğini ve Osmanlı direnişinin ateş açılmadan süngüyle kırıldığını yazar. Şafakta İngilizler nehrin yaklaşık 2 mil kuzeyinde Hadra'dan Tel er-Rekkeit'e uzanan bir hattı tutuyordu. ANZAC Atlı Tümeni'nin geçip çekilen Osmanlı birliklerini takip etmesi planlanmıştı; ancak yağmur ve balçık buna izin vermedi ve Osmanlı birlikleri engellenmeden çekildi.

22 Aralık: Kel Tepe ve Arsuf

Maddeye göre ertesi gün, 22 Aralık'ta 54. Tümen 52. Tümen'in sağındaki Kel Tepe'yi aldı; Osmanlı savunucuları burada 52 ölü ve 44 esir verdi. 54. Tümen daha sonra Mulebbis ve Fecca'yı, gün içinde de Rantiye'yi işgal etti. Solda 52. Tümen, Grafton, Lapwing ve Lizard muhripleri ile M29 ve M32 monitörlerinden oluşan bir Kraliyet Donanması filotillasının ateş desteğiyle ilerledi ve gün sonunda Yafa'nın 8 mil (13 kilometre) kuzeyinde denize bakan yarlardaki Arsuf'a kadar uzanan hattı tuttu.

Sonuç

İngilizce maddeye göre muharebe İngilizler için bir başarıydı: 316 Osmanlı askeri esir alındı, on makineli tüfek ele geçirildi. Allenby raporunda 52. Tümen'in geçişini övdü; harekâtın düşmanla Yafa arasındaki mesafeyi üç milden sekiz mile çıkararak Yafa'yı ve limanını güvenceye aldığını, Lod ve Remle'yi ve Yafa-Kudüs ana yolunu koruyan birliklere hareket alanı kazandırdığını yazdı. Madde, İngiliz resmî tarihinin Avca geçişini Filistin harekâtının en dikkat çekici başarılarından biri saydığını da aktarır.

52. Tümen bu harekâtta son çatışmalarından birini verdi ve Mart 1918'de Batı Cephesi'ne, Fransa'ya gönderildi. 54. Tümen Filistin'de kaldı; Nisan 1918'de Berukin harekâtına ve Eylül'deki Şaron Muharebesi'ne katıldı. Türkçe Yıldırım maddesine göre Yıldırım Ordular Grubu Eylül 1918'deki Megiddo Muharebesi'nde büyük ölçüde dağıldı ve 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı.

Kaynaklar hakkında

Bu konu İngilizce Wikipedia'nın Battle of Jaffa (1917) ve Battle of Ayun Kara maddelerine ve Türkçe Vikipedi'nin Yıldırım Ordular Grubu ve Mustafa Kemal Atatürk'ün askerî hayatı maddelerine dayanır. Birlik adları, mesafeler ve kayıp sayıları İngilizce maddelerden alınmıştır.