Edirne'nin alınması (1361–1371 arası, tartışmalı): Hadrianopolis'ten Osmanlı'nın ikinci başkentine

Trakya'nın merkezi

Edirne, antik çağda Roma İmparatoru Hadrianus'un adıyla Hadrianopolis olarak yeniden kurulan, Meriç, Tunca ve Arda nehirlerinin birleştiği ovada yer alan Trakya'nın en önemli kentidir. Bizans döneminde İstanbul'u Balkanlar'a bağlayan yolların üzerindeki bu kent, tarih boyunca birçok büyük muharebeye sahne oldu: 378'de Roma İmparatoru Valens burada Gotlara yenildi, 1205'te Latin İmparatoru I. Baudouin kent yakınlarında Bulgar Çarı Kaloyan'a esir düştü. XIV. yüzyılın ikinci yarısında kentin Osmanlı eline geçmesi, Osmanlı'nın Balkanlar'daki egemenliğinin merkezini belirledi. Türkçe Vikipedi'nin vurguladığı gibi Edirne, alınmasından bir süre sonra Osmanlı'ya başkentlik yaptı ve 1453'te İstanbul'un fethine kadar bu konumunu sürdürdü.

Fetihten önce: bir esaret ve bir barış

Türkçe Vikipedi, fethin arka planını ayrıntılı biçimde anlatır. Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşa'nın Rumeli'de kurduğu ve "paşa sancağı" adıyla anılan bölge, batıda Keşan ile İpsala arasına, Marmara kıyısında Tekfurdağı'nın güneyindeki Hora'ya (bugünkü Hoşköy) kadar uzanıyordu. 1357 yazında Orhan Gazi'nin 11 yaşındaki oğlu Halil, Foçalı korsanların eline esir düştü. Oğlunu kurtarmak için Bizans İmparatoru V. İoannis Paleologos'a başvuran Orhan Gazi, bir anlaşma yaptı: Osmanlılar Bizans topraklarına saldırmayacak, imparatora karşı mücadele eden Matheos Kantakuzenos'a yardımı kesecek ve imparatorun eski borçlarını silecekti. 1358 baharında imparatorun da katıldığı bir deniz seferi sonuç vermedi; ancak 1359 yazında V. İoannis Foça'ya giderek Halil'i kurtardı, İstanbul'a getirip on yaşındaki kızı İrini ile nişanladı ve Eylül 1359 sonlarında İzmit'te babasına teslim etti.

Türkçe Vikipedi'ye göre Halil'in esaretinden kurtarılmasına kadar geçen yaklaşık iki yıl boyunca Rumeli'de iki devlet arasında çatışma yaşanmadı. Bu süre içinde Süleyman Paşa öldü ve Rumeli'deki uç bölgesine kardeşi Murad, lalası Şahin ile birlikte gönderildi.

Akınların yeniden başlaması

Halil'in kurtarılmasından kısa süre sonra Rumeli'deki gazilerin başında bulunan Lala Şahin ile uç beyleri Hacı İlbey ve Gazi Evrenos bölgede yeniden fetih hareketine giriştiler. Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre 1359'dan itibaren doğuya düzenli akınlar düzenlendi. Floransalı tarihçi Matteo Villani, bu taarruzlar sırasında Dimetoka'nın (Didymoteichon) ilk kez geçici olarak Osmanlı eline geçtiğini ve Türk akıncılarının aynı yıl İstanbul surlarının karşısında göründüğünü yazar.

Âşıkpaşazâde'nin anlatısı

Osmanlı kroniklerinde fethe giden harekât, iki ana rivayetle aktarılır: Âşıkpaşazâde'nin rivayeti ve Ruhî ile Neşrî'nin geliştirdiği Ahmedî rivayeti. Türkçe Vikipedi'nin özetlediğine göre Âşıkpaşazâde'de olaylar şöyle anlatılır: Orhan Gazi ölünce Murad, Karesi'den ve kendi vilayetinden asker toplayarak lalası Şahin ile birlikte Gelibolu üzerinden Rumeli'ye geçti. Önce Banadoz Kalesi'ni (bugünkü Barbaros) savaşmadan aldı, ardından Çorlu'yu ele geçirdi. Misini Kalesi (bugünkü Misinli) tekfuru kaleyi teslim etti, halkın boşalttığı Burgos (Lüleburgaz) alındı. Bu sırada Hacı İlbey Dimetoka'yı sıkıştırıyor, Gazi Evrenos ise Keşan'dan İpsala'ya baskı yapıyordu. Murad Babaeski'ye geldiğinde halk Edirne'ye kaçmıştı. Lala Şahin'in Edirne yakınlarındaki Sazlıdere'de kazandığı muharebeden sonra Bizans kuvvetleri kaleye çekildi. Murad, Hacı İlbey ve Gazi Evrenos Edirne önünde buluşunca kentin tekfuru geceleyin kaleyi terk ederek Meriç üzerinden Enez'e kaçtı; ertesi sabah içeridekiler kaleyi teslim etti.

Tarihçilerin kanıtları

Tarih tartışmasında kullanılan kanıtlar, ortaçağ tarihçiliğinin nasıl çalıştığını gösteren iyi bir örnektir. Jireček, Trabzonlu tarihçi Mihail Panaretos'un, Edirne'de bulunan Trabzon İmparatoru III. İoannis'in Mart 1362'de veba salgını nedeniyle Sinop'a kaçtığını bildiren kaydından yola çıkarak kentin Mart 1362'de hâlâ Bizans elinde olduğunu savundu. Zachariadou ise Edirne metropoliti Polikarpos'un emriyle 1366'da yazılmış bir mersiyeye dayanarak kentin o tarihte hâlâ Bizans denetiminde bulunduğunu ileri sürdü. Burmov, VI. İoannis Kantakuzenos ile Demetrios Kydones gibi çağdaş Bizans yazarlarının Edirne'nin düşüşünden hiç söz etmemesini olayın 1371'den önce gerçekleşmediğinin kanıtı saydı; İnalcık ise Kantakuzenos'un kendisini suçlu duruma düşürecek bu olaydan bilerek söz etmemiş olabileceğini hatırlattı. Beldiceanu-Steinherr, kentin önce 1369'da Rumeli'deki bağımsız Türk uç beylerince alındığını, Osmanlı denetimine ise 1376–1377'de girdiğini öne sürer.

Osmanlı başkenti olarak Edirne

Edirne'nin hangi yıl Osmanlı başkenti olduğu da kaynaklarda farklı verilir; bazı eserler 1363, bazıları 1365, bazıları ise kentin ancak I. Bayezid ya da I. Mehmed döneminde tam anlamıyla başkent işlevi kazandığını belirtir. Kesin olan, XV. yüzyılın ilk yarısında Edirne'nin Osmanlı sarayının, divanının ve hazinesinin bulunduğu kent olduğudur. II. Murad burada yeni bir saray yaptırmaya başladı; II. Mehmed, yani Fatih, 1452'de Edirne Sarayı'nda İstanbul'un fethini hazırladı. Başkent İstanbul'a taşındıktan sonra da Edirne, padişahların uzun süre kaldığı ikinci bir başkent ve av merkezi olarak önemini korudu.

Kentin dönüşümü

Osmanlı egemenliğine geçtikten sonra Edirne hızla büyüdü. Kent Osmanlı'nın Balkanlar'daki askerî seferlerinin toplanma noktası oldu; Rumeli beylerbeyiliğinin merkezi bir süre burada bulundu. Anadolu'dan gelen göçmenler, Müslüman ve Hristiyan tüccarlar ile XV. yüzyılın sonunda İspanya'dan sürülen Yahudilerin bir kısmı kente yerleşti. Kentin surlarının içinde kalan eski Bizans kenti zamanla Kaleiçi semtine dönüştü; surların dışında ise camiler, imaretler, hanlar ve çarşılarla Osmanlı kenti gelişti.

Tarihteki yeri

Edirne'nin alınması, Osmanlı'nın Rumeli'deki ilerlemesinin kalıcı bir merkeze kavuşması anlamına gelir. Gelibolu Osmanlı'ya Avrupa'ya geçiş kapısını verdiyse, Edirne ona Balkanlar'ın içlerine uzanan yolların kavşağını verdi. Bulgaristan, Makedonya ve Sırbistan'a yönelik sonraki seferlerin hepsi Edirne'den yönetildi. Kentin fetih tarihinin bu denli tartışmalı olması ise erken Osmanlı tarihinin kaynak sorununu açıkça gösterir: olaylardan bir asır sonra yazılan Osmanlı kronikleri, Bizans kısa kronikleri, Sırp kayıtları ve dağınık belgeler birbirini her zaman tutmaz ve tarihçiler bu kaynakları karşılaştırarak ancak olası bir zaman aralığı belirleyebilir.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin Edirne'nin Fethi ve I. Murad maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Edirne maddesine dayanır. Fetih tarihine ilişkin görüşler dikkat kutusunda ayrıntılı biçimde verilmiştir.