Bursa'nın alınması (6 Nisan 1326): on yıllık abluka ve Osmanlı'nın ilk büyük kenti

Bir uç beyliğinin ilk büyük şehri

Bizans kaynaklarında Prusa adıyla geçen Bursa, Uludağ'ın eteğinde, güçlü surlarla çevrili bir kentti. Türkçe Vikipedi'nin Bursa Kuşatması maddesi, kentin Osmanlı Beyliği tarafından 1317 yılında fiilen başlatılan uzun bir harekâtın sonunda 6 Nisan 1326 tarihinde düştüğünü yazar ve bu fethi Osmanlı tarihinin ilk büyük askerî başarısı olarak tanıtır. Bursa alındıktan sonra Osmanlı Beyliği'nin ilk büyük merkezi oldu; beyliğin göçebe yapısından yerleşik bir devlet düzenine geçişi bu kentte hız kazandı.

Neden doğrudan saldırı değil, abluka?

Türkçe madde, dönemin Osmanlı kuvvetlerinin ağır mancınık ve sur yıkıcı silah bakımından yetersiz olduğunu, bu nedenle kentin doğrudan hücumla değil, kuşatılıp ikmal yolları kesilerek teslime zorlandığını vurgular. Osman Bey'in kuvvetleri ağırlıkla hafif süvariden oluşuyordu; böyle bir ordunun Uludağ eteğindeki yüksek surları aşması beklenemezdi. Bu yüzden harekât, kenti çevreden yalıtmaya dayandı.

Madde arka planı şöyle özetler: 1302 tarihli Koyunhisar (Bapheus) Muharebesi ile Bizans'ın bölgedeki saha ordusu kırılmış, 1303'teki Dimbos Muharebesi ile Bursa tekfurunun çevredeki ittifak ağı çökmüştü. Sonra kentin denize açılan kapısı olan Mudanya ve çevresindeki kıyı kaleleri ele geçirildi; böylece Bursa'nın İstanbul'dan deniz yoluyla yardım alması engellendi. Türkçe Vikipedi'nin Orhan Gazi maddesi Mudanya'nın 1321'de alındığını belirtir.

İki havale kulesi

Türkçe maddeye göre Osman Gazi, kentin iaşe yollarını denetlemek için "havale kulesi" denen iki hisar yaptırdı. Batıdaki Kaplıca Hisarı (Aktimur Kalesi) kaplıcalar bölgesini ve ovaya açılan yolları gözetiyordu; komutanlığına Osman'ın yeğeni Aktimur Bey getirildi. Doğudaki Balabancık Hisarı ise bugünkü Mollaarap Mahallesi civarında, dağ yamaçlarından gelebilecek sızmaları önlemek üzere kuruldu; başına Balaban Bey atandı. Madde, bu iki hisarın tamamlanmasıyla kalenin bir çember içine alındığını ve kuşatmanın yaklaşık dokuz on yıl süren bir yıpratma savaşına dönüştüğünü anlatır. Uzun abluka kentte büyük bir kıtlığa yol açtı.

Bizans neden yardım edemedi?

Türkçe Vikipedi, Bizans tarihçisi Laonikos Halkokondiles'e dayanarak Osmanlıların bu uzun kuşatma sırasında 1321–1328 Bizans iç savaşından yararlandığını belirtir. İmparator II. Andronikos ile torunu III. Andronikos arasındaki taht kavgası ve Balkanlar'daki Sırp tehdidi, İstanbul yönetiminin Anadolu'daki son kalelerine asker göndermesini engelledi. Bu siyasi boşluk, Osmanlıların kenti dışarıdan bir kurtarma ordusu gelmeden yıllarca kuşatma altında tutabilmesini sağladı.

Orhan Bey'in komutası

Türkçe maddeye göre kuşatmanın son yıllarında Osman Gazi'nin yaşlılığı ve nikris (gut) hastalığı nedeniyle ordunun komutası fiilen oğlu Orhan Bey'e geçti. Orhan, babasının stratejisini sürdürdü ve çevredeki Atranos (Orhaneli) gibi Bizans kalelerini alarak Bursa'yı tamamen yalnızlaştırdı. Orhan Gazi maddesi, Adranos kalesinin alınıp yıkıldığını, ardından Bursa hisarını kuşatmak için Pınarbaşı mevkiinde karargâh kurulduğunu yazar.

Teslim: kılıçla değil, anlaşmayla

1326'ya gelindiğinde yardım umudunun kalmadığını anlayan tekfur, Orhan Bey'e elçiler gönderdi. Türkçe Vikipedi tekfurun adını Saroz olarak verir ve bazı kaynaklarda Vartos dendiğini belirtir. Madde, kentin dönemin savaş hukukuna göre "vire" yani anlaşmayla teslim olduğunu ve şu koşulların konulduğunu aktarır: tekfur ve isteyen halk mallarıyla birlikte güvenle ayrılabilecek, kent yağmalanmayacak, geride kalanların canına ve malına dokunulmayacak, 30.000 altın ödenecekti. Orhan Bey 6 Nisan 1326'da Pınarbaşı kapısından kente girdi; tekfur ve maiyetinin Gemlik üzerinden İstanbul'a gitmesine izin verildi.

Osman Gazi'nin ölümüyle ilişkisi

Geleneksel anlatıda Osman Gazi'nin Bursa'nın alındığı haberini ölüm döşeğinde aldığı ve kendisini burada gömmelerini vasiyet ettiği aktarılır. Bu anlatı, bazı kroniklerin Osman'ın ölümünü 1326'ya yerleştirmesinin de nedenidir. Günümüz araştırmalarında ise Osman'ın ölümü genellikle 1324'e tarihlenir. Her iki durumda da Osman'ın naaşı Bursa'ya getirildi ve bugün Tophane'deki türbesinde yatar; Orhan Gazi de aynı yerde gömülüdür.

Fetihten sonra Bursa

Bursa, Osmanlı Beyliği'nin ilk büyük şehri ve fiilî merkezi oldu. Orhan Bey kentte cami, imaret, hamam ve han yaptırarak Hisar dışında yeni bir çarşı merkezi kurdu; bugünkü Orhan Gazi Camii ve Emir Han bu yapılaşmanın parçalarıdır. Kent, İpek Yolu'nun batı ucunda ipek ticaretinin önemli bir durağı hâline geldi. Bursa, Edirne'nin öne çıkmasından sonra da hanedanın türbe şehri olarak kaldı; ilk altı Osmanlı hükümdarı burada gömülüdür.

Kuşatmanın Osmanlı askerlik tarihindeki yeri

Bursa harekâtı, erken Osmanlı kuvvetlerinin surlu kentlere karşı izlediği yöntemin ilk büyük örneğidir. Kentin çevresine kalıcı karakollar kurmak, kırsalı ve yolları ele geçirmek, deniz bağlantısını kesmek ve sonra anlaşmayla teslim almak, sonraki yıllarda İznik ve İzmit'te de görülen bir sıra izledi. Türkçe Vikipedi'nin Orhan Gazi maddesi, İznik'in 1331'de direniş görülmeden alındığını, İzmit'in de uzun bir baskı döneminden sonra teslim olduğunu anlatır. Bu kentlerde de halkın büyük kısmı yerinde kaldı ve yeni yönetim yerleşik nüfusu koruyarak vergi düzenine kattı.

Bu yöntemin bir sonucu da Bizans kökenli bazı yerel önderlerin Osmanlı hizmetine girmesiydi. Türkçe Vikipedi, Köse Mihal Bey ile Evranos Bey'in Müslüman olup Orhan'ın hizmetinde akıncı beyleri olarak görev yaptığını ve bu görevi soylarına devrettiğini belirtir. Madde bunu, beyliğin farklı kökenden insanları bir araya getiren "Osmanlılık" kimliğinin ilk başarılı örnekleri arasında sayar. Mihaloğulları ve Evrenosoğulları ailelerinin sonraki yüzyıllarda Rumeli'deki akıncı komutanlığını sürdürmesi bu sürecin uzantısıdır.

Kaynaklar hakkında

Konu Türkçe Vikipedi'nin Bursa Kuşatması ve Orhan Gazi maddeleriyle İngilizce Wikipedia'nın Siege of Bursa maddesine dayanır. Fidye miktarı ve kale adları Türkçe maddeden alınmıştır; çağdaş kaynak az olduğundan bu ayrıntılar kronik geleneğine dayanır.