I. Murad (Hüdavendigâr, h. 1362–1389): Edirne'den Kosova'ya, beylikten devlete

Orhan Bey'in halefi

I. Murad, Osmanlı Beyliği'nin üçüncü hükümdarıdır. Orhan Bey'in oğludur; annesi Nilüfer Hatun olarak bilinir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1326'da doğdu ve 1362'de babasının ölümüyle tahta geçti. Lakabı "Hüdavendigâr", yani "hükümdar, efendi" anlamına gelir; Osmanlı belgelerinde Bursa ve çevresi bu lakaptan dolayı uzun süre Hüdavendigâr sancağı ya da vilayeti olarak anıldı. Murad, 27 yıllık saltanatı boyunca beyliği Anadolu ve Balkanlar'a yayılan bir devlete dönüştürdü ve 1389'da Kosova Meydan Muharebesi'nin sonunda hayatını kaybetti.

Tahta çıkış

Orhan Bey'in büyük oğlu Süleyman Paşa'nın 1357 dolayında ölmesiyle Murad, Rumeli'deki harekâtın başına geçti. Orhan Bey'in 1362'deki ölümünden sonra kardeşleriyle bir taht mücadelesi yaşandığı kaynaklarda anlatılır. Türkçe Vikipedi'ye göre kardeşleri İbrahim ve Halil'in tahta geçme girişimleri bastırıldı. Murad tahta çıktığında Rumeli'de bulunuyordu; Ankara yöresinde Ahi topluluklarının ve Karamanoğulları'nın desteklediği bir hareketi de bastırarak Ankara'yı denetimine aldı.

Edirne ve Rumeli fetihleri

Murad döneminin en önemli olaylarından biri Edirne'nin alınmasıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre kent 1361 ya da 1362'de Lala Şahin Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetlerince ele geçirildi; bazı araştırmacılar ise tarihi 1369'a kadar uzatır. Edirne kısa süre içinde Osmanlı'nın Rumeli'deki ana merkezi ve ardından başkenti oldu. Filibe (Plovdiv) de aynı yıllarda alındı. Edirne'den kuzeye ve batıya uzanan akınlarla Trakya'nın büyük bölümü Osmanlı denetimine girdi.

Osmanlı'nın bu hızlı ilerlemesi Balkan devletlerini harekete geçirdi. Kaynaklarda 1364 ya da 1371'e tarihlenen Sırpsındığı baskını, Macar ve Sırp kuvvetlerinin Edirne'ye yürüyüşünün Hacı İlbey'in bir gece baskınıyla püskürtülmesi olarak anlatılır. 26 Eylül 1371'de Meriç kıyısında yapılan Çirmen Muharebesi'nde ise Lala Şahin Paşa ve Evrenos Bey, Sırp despotları Vukašin ve Uglješa'nın ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer Makedonya'nın kapılarını Osmanlı'ya açtı; Sırp ve Bulgar yöneticilerinin önemli bir kısmı Osmanlı'ya vergi ödeyen bağlı yöneticiler hâline geldi.

Anadolu'da genişleme

Murad yalnızca Balkanlar'da değil, Anadolu'da da beyliğin sınırlarını genişletti. Bu genişleme büyük ölçüde savaş yerine evlilikler, satın almalar ve antlaşmalar yoluyla gerçekleşti. Türkçe Vikipedi'ye göre oğlu Bayezid'in Germiyan Beyi Süleyman Şah'ın kızı Devlet Hatun ile evlenmesiyle Kütahya başta olmak üzere Germiyan topraklarının bir bölümü çeyiz olarak Osmanlı'ya geçti. Hamitoğulları'ndan da Beyşehir, Seydişehir, Akşehir ve Isparta yöresindeki bazı kasabalar satın alma yoluyla edinildi. Bu kazanımlar Osmanlı'yı Karamanoğulları ile doğrudan komşu yaptı; 1387'de Konya yakınlarındaki Frenkyazısı'nda Karaman Beyi Alaeddin Ali Bey yenilgiye uğratıldı, ancak Murad damadı olan Alaeddin Bey'le barış yapmayı tercih etti.

Devlet teşkilatının kurulması

I. Murad dönemi, Osmanlı devlet teşkilatının birçok kurumunun ortaya çıktığı ya da kurumsallaştığı dönemdir. Rumeli'nin genişlemesiyle birlikte Rumeli beylerbeyiliği kuruldu ve ilk beylerbeyi olarak Lala Şahin Paşa atandı. Kaynaklarda vezirlik makamının Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa'yla kurumsal bir nitelik kazandığı, Kara Halil'in aynı zamanda ilk kazasker olarak anıldığı belirtilir. Savaşta esir alınanların beşte birinin devlete ait olmasını öngören pençik usulü ve bu esirlerden oluşturulan yeniçeri ocağının kuruluşu da geleneksel olarak Murad dönemine bağlanır.

Kosova ve ölümü

1388'de Sırp ve Bosnalı kuvvetler Ploşnik'te bir Osmanlı birliğini yenince Balkanlar'da Osmanlı'ya karşı bir ittifak oluştu. Sırp Knezi Lazar Hrebeljanović'in önderliğindeki bu ittifaka karşı Murad bizzat sefere çıktı. 15 Haziran 1389'da Kosova Ovası'nda yapılan muharebe Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Ancak Murad, muharebe sırasında ya da hemen sonrasında bir Sırp soylusu tarafından hançerlenerek öldürüldü. Sırp geleneğinde bu kişi Miloš Obilić olarak anılır. Lazar da esir alınarak idam edildi. Murad, savaş alanında hayatını kaybeden tek Osmanlı hükümdarıdır.

Mezarı ve anıtları

Murad'ın iç organları Kosova'da, ölüm yerine yakın bir noktada gömüldü; burada sonradan Meşhed-i Hüdavendigâr adıyla bilinen türbe inşa edildi. Naaşı ise Bursa'ya getirilerek Çekirge'de yaptırdığı Hüdavendigâr Külliyesi'nin yanındaki türbeye defnedildi. Bursa'daki Hüdavendigâr Camii, alt katı imaret ve zaviye, üst katı medrese olarak düzenlenmiş özgün planıyla erken Osmanlı mimarisinin dikkat çekici örneklerindendir.

Tarihteki yeri

I. Murad'ın saltanatı, Osmanlı'nın bir uç beyliğinden kurumları olan bir devlete dönüşümünün belirleyici dönemidir. Onun ölümünde Osmanlı toprakları Anadolu'da Kızılırmak'a, Balkanlar'da Tuna'ya ve Arnavutluk kıyılarına kadar uzanıyordu. Başkentin fiilen Edirne'ye taşınması, devletin ağırlık merkezinin Avrupa'ya kaydığını gösterir. Murad'ın ölümünün ardından oğlu Bayezid, savaş alanında tahta çıkarak kardeşi Yakub Çelebi'yi öldürttü; bu olay Osmanlı tarihinde kardeş katli uygulamasının bilinen ilk örneklerinden biri olarak anılır.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin I. Murad ve Birinci Kosova Muharebesi maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Murad I maddesine dayanır. Tarihlerdeki belirsizlikler ve ölümüyle ilgili çelişen anlatılar dikkat kutularında belirtilmiştir.