Orhan Gazi (y. 1281 – 1362): Bursa'dan Rumeli'ye geçen beyliğin ikinci hükümdarı

En uzun ömürlü erken dönem hükümdarı

Orhan Gazi ya da Orhan Bey, Osman Gazi ile Malhun Hatun'un oğlu ve Osmanlı Beyliği'nin ikinci hükümdarıdır. Türkçe Vikipedi onun yaklaşık 1281'de Söğüt'te doğduğunu, Mart 1362'de Bursa'da öldüğünü ve 1324–1362 arasında hüküm sürdüğünü yazar. Aynı madde, babasından yaklaşık 16.000 km² olarak aldığı beyliği oğlu I. Murad'a 95.000–100.000 km² olarak bıraktığını belirtir. Orhan zamanında Bursa, İznik ve İzmit alındı, Karesi Beyliği topraklara katıldı ve Osmanlılar canakkaleÇanakkale Boğazı'nı geçerek Rumeli'de ilk kalıcı yerleşimlerini kurdu.

Doğumu ve gençliği

Türkçe Vikipedi, çağdaş Menâkıb-ı Orhânî kroniğine göre Orhan'ın 1280/1281'de doğduğunu ve seksen yıl yaşadığını, bazı kaynaklarda ise 1274, 1279 ya da 1287 yıllarının verildiğini yazar. Gençliğine ilişkin kayıtlar sınırlıdır; madde, adının Osmanlı tarihlerinde ilk kez 1298'de Yarhisar tekfurunun kızı Holofira, yani Nilüfer Hatun ile evlendirilmesi nedeniyle geçtiğini belirtir. 1300'de Köprühisar'ın alınmasında bulunduğu, Karacahisar uç beyliğinin kendisine verildiği ve babasının bundan sonraki askerî harekâtlarına katıldığı aktarılır.

Unvanlar, tuğra ve "sultan" sorusu

Türkçe Vikipedi'ye göre Orhan'a Şücaeddin, İhtiyareddin ve Seyfeddin sanları verilmiştir ve o adına tuğra çekilen ilk Osmanlı beyidir. Madde, "sultan" unvanını kullanan ilk Osmanlı hükümdarının genellikle I. Murad olarak kabul edildiğini, ancak bazı kaynakların bu unvanı Orhan'a da verdiğini belirtir; Orhan adına basılan bir sikkede "Sultan-ı Azam Orhan Bey" ibaresi, bir tuğrasında da "Sultan Orhan" yazısı bulunduğunu aktarır. Fas'lı seyyah İbn Battûta da 1330'larda Anadolu'yu dolaşırken Orhan'ı sultan olarak anmıştır.

Bursa ve İznik

Orhan'ın beyliğinin ilk yılları Anadolu'daki fetihlerle geçti. Türkçe Vikipedi'ye göre 1321'de Mudanya alınarak beylik Marmara kıyısına ulaştı. Konur Alp Batı Karadeniz yönüne, Akça Koca İzmit çevresine, Abdurrahman Gazi Yalova yönüne akınlar yaptı. 1326'da yıllardır abluka altındaki Bursa teslim alındı (ayrı konu). 1329'da Pelekanon (Maltepe) Muharebesi'nde Bizans İmparatoru III. Andronikos yenildi (ayrı konu). Madde, ardından İznik'in 2 Mart 1331'de alındığını, Orhan'ın kentin büyük kilisesini camiye, bir manastırı medreseye çevirdiğini, Nilüfer Hatun'un bir imaret, oğlu Süleyman Paşa'nın da bir medrese yaptırdığını yazar. Orhan'ın İznik'te kurdurduğu medrese, Osmanlı'nın ilk medresesi olarak anılır.

Bizans iç savaşı ve Rumeli'ye geçiş

İngilizce Wikipedia, Orhan'ın 1340'larda Bizans'taki taht kavgasında İoannis Kantakuzinos'un yanında yer aldığını ve onun kızı Theodora ile 1346'da evlendiğini anlatır. Kantakuzinos'a yardım için Trakya'ya gönderilen Osmanlı birlikleri, Rumeli'yi tanıma fırsatı buldu. 1352'de Gelibolu yarımadasındaki Çimpe kalesi Osmanlıların eline geçti; 1354'te bölgedeki depremle surları yıkılan Gelibolu alındı. Bu adımlar Orhan'ın büyük oğlu Süleyman Paşa'nın komutasında atıldı. Süleyman Paşa'nın 1357'de bir av sırasında attan düşerek ölmesi, Orhan'ın son yıllarını gölgeledi.

Teşkilat ve para

Orhan dönemi, devlet düzeninin ilk unsurlarının ortaya çıktığı dönem olarak anılır. Türkçe Vikipedi, Osmanlı'nın bilinen ilk tapu kayıtlarından birinin 1301'de Orhan tarafından Şeyh İzzeddin İsmail'e verildiğini aktarır. Orhan adına gümüş akçe basıldı; İznik Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde bu döneme ait sikkeler bulunur. Kroniklerde, kardeşi Alaeddin Paşa'nın vezir olarak para, kıyafet ve ordu düzeniyle ilgili düzenlemeler yaptığı anlatılır; ancak Alaeddin'in kimliği ve bu reformların ne kadarının ona ait olduğu tartışmalıdır. Yaya ve müsellem adlı ilk düzenli piyade ve süvari birliklerinin bu dönemde kurulduğu kabul edilir.

Ölümü ve mirası

Orhan Gazi Mart 1362'de Bursa'da öldü ve Tophane'de babasının türbesinin yakınındaki türbeye gömüldü. Yerine Nilüfer Hatun'dan olan oğlu Murad geçti. Orhan'ın otuz sekiz yıla yaklaşan hükümdarlığı, Osmanlı'yı Bitinya'daki bir uç beyliğinden Marmara'nın iki yakasına yayılan bir devlete dönüştürdü. Rumeli'deki ilk köprübaşı, sonraki yüzyıllarda Balkanlar'daki genişlemenin çıkış noktası oldu.

Orhan dönemi yapıları

Orhan'ın hükümdarlığından günümüze kalan yapılar, erken Osmanlı mimarisinin ilk örnekleri arasındadır. Bursa'da Hisar dışında yaptırdığı Orhan Gazi Camii ve külliyesi, kentin çarşı bölgesinin çekirdeğini oluşturdu. Türkçe Vikipedi, Orhan'ın 1323'te Gebze'de kendi adını taşıyan bir cami yaptırdığını da yazar. İznik'teki medrese ve Nilüfer Hatun İmareti, kentin Osmanlı dönemi kimliğinin ilk yapıları oldu. Bu yapılar "zaviyeli" ya da "ters T" planlı denen, ortasında kubbeli bir mekân ve yanlarda tabhanelerle derviş, yolcu ve ziyaretçiye hizmet eden çok işlevli bir planın örnekleridir.

Orhan döneminde mimari ile birlikte kurumlar da şekillendi. Vakıf yoluyla kurulan imaret, medrese ve zaviyeler, yeni alınan kentlerin İslam şehrine dönüşmesinde önemli rol oynadı. Bu kurumlar hem dinî hem sosyal hizmet veriyor, çevrelerinde yeni mahallelerin doğmasını sağlıyordu. Orhan'ın vakfiyeleri bugün erken Osmanlı tarihinin en değerli belgeleri arasında yer alır; Mekece vakfiyesi bunların en çok bilinenidir.

Kaynaklar hakkında

Konu Türkçe Vikipedi'nin Orhan Gazi maddesine, İngilizce Wikipedia'nın Orhan maddesine ve TDV İslâm Ansiklopedisi'ne dayanır. Alan ölçüleri ve unvanlar Türkçe maddeden alınmıştır.