İçeriğe geç
Giriş yap
0

Millet Kütüphanesi: Ali Emîrî Efendi'nin millete armağanı

Arda Yamaçlı başlattı0 Yanıt2 Görüntülenme0 takipçi

Arda YamaçlıKonu sahibiYeni üye0Sv. 80
#1
İstanbul'un Fatih semtinde, Fevzipaşa Caddesi üzerinde yer alan Millet Yazma Eser Kütüphanesi, bir kitap âşığının hayat boyu süren emeğinin ürünüdür. Diyarbakırlı tarihçi, şair ve bibliyofil Ali Emîrî Efendi, yıllarca büyük bir tutkuyla topladığı binlerce yazma ve basma eseri 17 Nisan 1916 tarihinde kurduğu kütüphaneye bağışladı. Kütüphaneye kendi adını değil, "Millet Kütüphanesi" adını verdi. Kütüphane, on sekizinci yüzyılın başında Şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından yaptırılan medresenin binasında hizmet vermektedir. Bu yazıda Ali Emîrî Efendi'nin hayatını, kütüphanenin kuruluşunu, binasını ve koleksiyonlarındaki eşsiz eserleri ele alıyoruz.
Kaynaklar
Belge: MİLLET KÜTÜPHANESİ — TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, Müellif: Mehmet Serhan Tayşi, Mustafa Birol Ülker. Tarih: 2020.
Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nden, 1428 tarihli bir yazmanın sergilenişi
Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nden, 1428 tarihli bir yazmanın sergilenişiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası

Ali Emîrî Efendi

Ali Emîrî Efendi, 1857 yılında Diyarbakır'da doğdu. Genç yaşta Arapça ve Farsça öğrendi, edebiyata ve tarihe büyük ilgi duydu. Devlet memuriyetine girdi ve Osmanlı'nın farklı vilayetlerinde, Rumeli'den Yemen'e kadar uzanan geniş bir coğrafyada çeşitli mali görevlerde bulundu. Görev yaptığı her yerde kitapçıları, sahafları ve eski aileleri dolaşarak değerli yazmaları topladı. Kazancının büyük bölümünü kitaplara harcadı ve hayatını kitaplarına adadı.

Ali Emîrî Efendi, yalnızca bir koleksiyoncu değil, aynı zamanda bir tarihçi ve şairdi. Diyarbakır'ın tarihine ve şairlerine dair eserler yazdı. Osmanlı tarihine ve edebiyatına dair belgeleri ve metinleri yayımlamak için bir dergi çıkardı. Topladığı kitaplar, onun Osmanlı ve İslam kültürüne duyduğu derin sevginin ve bu kültürün eserlerini koruma isteğinin bir ifadesiydi. Ali Emîrî Efendi, 1924 yılında İstanbul'da vefat etti.

Kütüphanenin kuruluşu

Ali Emîrî Efendi, emekli olduktan sonra koleksiyonunu kalıcı olarak korumak ve halkın hizmetine sunmak istedi. Bu amaçla yaptığı başvuru kabul edildi ve Fatih'teki Feyzullah Efendi Medresesi'nin binası kütüphaneye tahsis edildi. Kütüphane, 17 Nisan 1916 tarihinde açıldı. Ali Emîrî Efendi, kitaplarının yaklaşık on altı bin cilt olduğu belirtilen koleksiyonunu kütüphaneye bağışladı. Kütüphaneye kendi adını vermek yerine "Millet Kütüphanesi" adını seçmesi, kitaplarını bütün millete armağan ettiğini gösteren anlamlı bir tercihti. Ali Emîrî Efendi, vefatına kadar kütüphanenin yönetimini bizzat üstlendi ve okuyuculara yardımcı oldu.
Ek bilgi
YAYGIN İDDİA
Millet Kütüphanesi, devletin bir kararnameyle kurduğu ve adını devletin verdiği bir kurumdur.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Millet Kütüphanesi, Ali Emîrî Efendi'nin kendi topladığı koleksiyonu bağışlamasıyla kuruldu. "Millet" adını da kütüphaneye bizzat Ali Emîrî Efendi verdi; böylece kitaplarını bütün millete armağan ettiğini vurguladı.
Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nden, 1465 tarihli cerrahi kitabının sergilenen sayfaları
Millet Yazma Eser Kütüphanesi'nden, 1465 tarihli cerrahi kitabının sergilenen sayfalarıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası

Arşivdeki iz: Ali Emîrî tasnifi

Ali Emîrî Efendi'nin adı, yalnızca Millet Kütüphanesi'yle değil, Osmanlı arşivleriyle de birlikte anılır. Bugün Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde araştırmacıların sıkça başvurduğu fonlardan biri, Ali Emîrî Tasnifi adını taşır. Ali Emîrî Efendi, Maliye Nezareti'ne ait eski belgelerin bir bölümünü inceleyerek bunları padişahların saltanat dönemlerine göre sınıflandırdı. Bu çalışma sayesinde Osman Gazi döneminden itibaren farklı padişahların dönemlerine ait belgeler, dönem dönem ayrılmış biçimde araştırmacıların kullanımına sunuldu. Tasnif, yirminci yüzyılın başında Osmanlı arşivlerini düzenleme çabalarının önemli bir halkasıdır.

Bu tasnif, Ali Emîrî Efendi'nin belgelere ve kitaplara bakışını da yansıtır. O, eski bir kâğıt parçasını bile tarihin bir tanığı olarak görür ve korunması gerektiğine inanırdı. Arşiv belgelerinin dağınık ve tehlike altında olduğu bir dönemde, bu belgeleri düzenleyip korumaya çalışması, onun tarih bilincinin somut bir göstergesidir. Bugün Osmanlı tarihi üzerine çalışan araştırmacıların pek çoğu, hem Millet Kütüphanesi'nin yazmalarından hem de Ali Emîrî Tasnifi'nin belgelerinden yararlanır. Böylece onun emeği, kütüphane ve arşiv olmak üzere iki ayrı kurumda yaşamaya devam eder.

Ali Emîrî Efendi'nin kitap toplama tutkusu hakkında pek çok hikâye anlatılır. Kitaplarına duyduğu düşkünlük, sade yaşayışı ve bütün varlığını kitaplara harcaması, çağdaşlarının dikkatini çekmişti. Onun bu tutkusu, Osmanlı'nın son döneminde dağılma tehlikesiyle karşı karşıya kalan pek çok değerli eserin kurtarılmasını sağladı. Eski konaklardan, sahaflardan ve taşra şehirlerinden toplanan kitaplar, onun sayesinde kalıcı bir yuvaya kavuştu.

Feyzullah Efendi Medresesi

Kütüphanenin hizmet verdiği bina, Şeyhülislam Seyyid Feyzullah Efendi tarafından 1700–1701 yıllarında yaptırılan medresedir. Feyzullah Efendi, II. Mustafa döneminin en etkili devlet adamlarından biriydi. Medrese, revaklı bir avlu etrafında sıralanan öğrenci odaları, dershane ve kütüphane bölümüyle klasik Osmanlı medrese mimarisinin özelliklerini taşır. Binanın içinde, Feyzullah Efendi'nin kurduğu kütüphanenin bölümü de bulunuyordu. Bu kütüphane bölümünün ve medresenin yapısı, on sekizinci yüzyılın başında Osmanlı mimarisinde görülen yeni anlayışın izlerini taşır.

Feyzullah Efendi, 1703'te Edirne Vakası olarak bilinen isyan sırasında hayatını kaybetti. Ancak yaptırdığı medrese ve kütüphane, yüzyıllar boyunca ilim hayatına hizmet etmeye devam etti. Ali Emîrî Efendi'nin koleksiyonunun bu binaya yerleştirilmesi, binanın ilmî işlevini yeni bir biçimde sürdürmesini sağladı.

Koleksiyonlardaki eşsiz eserler

Millet Kütüphanesi'nin en ünlü eseri, Kaşgarlı Mahmud'un on birinci yüzyılda yazdığı Dîvânu Lügâti't-Türk'ün bilinen tek nüshasıdır. Türk dilinin en eski ve en önemli sözlüklerinden biri olan bu eser, Türk boylarının dillerini, şiirlerini, atasözlerini ve geleneklerini anlatır. Ali Emîrî Efendi'nin bu nüshayı ele geçirmesi ve kütüphanesine kazandırması, Türk dili ve kültürü araştırmaları için büyük bir hizmet oldu. Eser, yirminci yüzyılın başında yayımlanarak ilim dünyasına tanıtıldı ve o günden bu yana Türkoloji çalışmalarının başlıca kaynaklarından biri hâline geldi.

Kütüphanede ayrıca Sabuncuoğlu Şerefeddin'in 1465 yılında yazdığı Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye adlı eserin değerli bir nüshası bulunur. Bu eser, cerrahi müdahaleleri renkli resimlerle anlatan ilk Türkçe cerrahi kitaplarından biridir ve tıp tarihi bakımından büyük önem taşır. Kütüphanede bunların yanı sıra Osmanlı şairlerinin divanları, tarih kitapları, tezkireler ve münşeat mecmuaları gibi pek çok değerli eser korunmaktadır. Kütüphanenin koleksiyonları; Ali Emîrî'nin Arapça, Farsça, Türkçe ve tarih eserlerinin yanı sıra Feyzullah Efendi ve başka bağışçıların koleksiyonlarından oluşur.
Tarih notu
Kronoloji
1465: Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye'nin yazılması.
1700–1701: Feyzullah Efendi Medresesi'nin inşası.
1857: Ali Emîrî Efendi'nin Diyarbakır'da doğumu.
17 Nisan 1916: Millet Kütüphanesi'nin açılışı.
1924: Ali Emîrî Efendi'nin vefatı.

Kütüphane bugün

Millet Yazma Eser Kütüphanesi, bugün Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı'na bağlı olarak hizmet vermektedir. Kütüphanedeki eserler kataloglanmış ve önemli bir kısmı dijital ortama aktarılmıştır. Kütüphanenin değerli eserleri, zaman zaman yurt içinde ve yurt dışında düzenlenen sergilerde de sergilenir. İstanbul'daki Pera Müzesi'nde düzenlenen bir sergide de Millet Kütüphanesi'nin minyatürlü ve tezhipli yazmaları ile tuğralı belgeleri ziyaretçilerle buluştu. Ankara'daki Cumhurbaşkanlığı Millet Kütüphanesi ile adları benzese de, Fatih'teki bu kütüphane ayrı ve çok daha eski bir kurumdur.

Millet Kütüphanesi'ni değerlendirmek: bir bibliyofilin millete vasiyeti

Millet Kütüphanesi, tek bir insanın kitap sevgisinin nasıl kalıcı bir kamu hizmetine dönüşebileceğini gösteren dikkat çekici bir örnektir. Ali Emîrî Efendi, Rumeli'den Yemen'e uzanan memuriyet yıllarında gittiği her yerde kitap toplayarak eşsiz bir koleksiyon oluşturdu. Bu koleksiyonu kendi adıyla anılacak bir kütüphane yerine "Millet Kütüphanesi" adıyla bağışlaması, onun kitapları kişisel bir servet değil, ortak bir miras olarak gördüğünü ortaya koyar. Kütüphanenin Feyzullah Efendi Medresesi'nde açılması, on sekizinci yüzyılın bir ilim kurumunun yirminci yüzyılda yeni bir işlev kazanmasını sağladı. Dîvânu Lügâti't-Türk'ün bilinen tek nüshasının bu kütüphanede bulunması, Türk dili ve kültürü için Ali Emîrî'nin yaptığı hizmetin büyüklüğünü tek başına anlatır. Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye gibi eserler ise kütüphanenin bilim tarihi açısından da ne kadar değerli olduğunu gösterir. Bugün dijitalleşme çalışmaları, bu hazineleri dünyanın her yerindeki araştırmacılara açmaktadır. Millet Kütüphanesi'ni anlamak, bir insanın kitaplara adanmış hayatının nasıl bütün bir milletin hafızasına dönüştüğünü görmek demektir.

Yanıt yazmak için giriş yapın.

Giriş yap