#1Mustafa Kemal 13 Haziran'da Amasya'ya vardı. Ali Fuat ile Rauf 19 Haziran'da, Refet ise 20 Haziran'da geldi. Taslak metni 19-20 Haziran'da bu üç isimle görüştü. Metin Konya'daki Cemal (Mersinli) Paşa ve Erzurum'daki Kâzım Karabekir'e gönderilip onayları alındı.
22 Haziran 1919'da yayımlanan genelge özetle şunları söylüyordu:
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Amasya Genelgesi maddesine göre esaslar, Mustafa Kemal tarafından yaveri Cevat Abbas Bey'e 21-22 Haziran 1919 gecesi Amasya'da yazdırıldı. Nutuk'un aynı bölümünde, taslağın dört maddelik bir müsvedde olarak dikte edildiği anlatılıyor; sonuç bildirgesi de bu taslak doğrultusunda çıktı. Mustafa Kemal metni 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla imzaladı.
Müsveddenin sonunda önce askerî imzalar vardı: Mustafa Kemal'in, kurmay başkanı Albay Kâzım Bey'in, tebliğ işlerinden sorumlu Hüsrev Bey'in, askerî makamlara şifre yayan yaver Muzaffer Bey'in ve sivil makamlara şifreleyen, Nutuk'ta adı verilmeyen bir sivil memurun imzaları. Nutuk'ta isimleri anılmayan diğer imzalar Rauf (Orbay), Refet (Bele) ve Ali Fuat Paşa'ya aitti.
İmza sırası: Cevat Abbas'ın anlattıkları
Genelgeyi yazan Cevat Abbas Bey'in hatıralarına göre Mustafa Kemal bildiriyi imzalaması için önce oradakilerin en tanınmışı olan Rauf Bey'e uzattı. Rauf Bey "Henüz misafiriniz bulunuyorum. Onun için kendimde bir salahiyet göremiyorum" dedi. Mustafa Kemal "Memleketin tanınmış bir evladısınız. Yazdığımız yeni bir tarihin vesikasında imzanız bulunmalıdır" deyince Rauf Bey imzaladı. Ardından başka bir odada Ankara'daki 20. Kolordu ile haberleşen Ali Fuat Paşa çağrılarak imzaladı; Cevat Abbas'ın deyişiyle "çekingen duran" Refet Bey'in imzası daha sonra alındı. En son kurmay heyeti imzaladı.
Cevat Abbas'a yazdırılan esasların maddeye geçen hâli şöyle özetlenebilir:
Amasya Genelgesi maddesi metni bir ihtilal bildirisi olarak niteliyor; çünkü genelge İstanbul hükûmetini hiçe sayıyor, hükûmetin düşman devletlerin esiri olduğunu söylüyor ve kurtuluşun milletin kendi kararından geleceğini ilan ediyor. Maddeye göre metinde ilk kez millî egemenlikten bahsedildi; kurtuluş savaşının gerekçesi, amacı ve yöntemi ortaya kondu. Üstü kapalı biçimde bir Heyet-i Temsiliye'nin oluşturulacağı da sezdirildi.
Bir başka önemli nokta yetki meselesi. Mustafa Kemal padişahın kendisine verdiği 9. Ordu Müfettişliği yetkilerini aşarak, sorumluluk alanında olmayan batı bölgelerine de bir genelge göndermiş oldu. İstanbul'un tepkisi gecikmedi: Dahiliye Nazırı Ali Kemal 23 Haziran'da yerel yöneticilere Mustafa Kemal ile hiçbir resmî işleme girişmemelerini emreden bir genelge gönderdi. Mustafa Kemal ve Rauf bu telgraftan habersiz olarak 26 Haziran'da Amasya'dan ayrılıp Erzurum'a yöneldi.
Ali Kemal'in iki yüzlü genelgesi
Mustafa Kemal Atatürk maddesi, aynı günlerde Ali Kemal'in yayımladığı bir başka genelgeden de söz ediyor: bu metinde Mustafa Kemal'in iyi bir asker olduğu, ancak İngiliz baskısı sonucu görevinden alındığı ifade ediliyordu. Yani İstanbul bir yandan onu övüyor, öte yandan yerel yöneticilerin onunla resmî iş yapmasını yasaklıyordu. Genelgede adı geçen Erzurum Kongresi ise öngörülen 10 Temmuz yerine 23 Temmuz'da toplanabildi.
22 Haziran 1919'da yayımlanan genelge özetle şunları söylüyordu:
- Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- İstanbul hükûmeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir.
- Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
- Sivas'ta bir kongre toplanacak, her ilden üç temsilci seçilip gizlice gönderilecektir.
- Doğu illeri için ayrıca Erzurum'da bir kongre yapılacaktır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
Genelge nasıl yazıldı?Genelgeden önce, 16 Haziran'da Dahiliye Nazırı Ali Kemal bütün postanelere protesto telgraflarını kabul etmeme talimatı vermişti. Amasya'dan çıkan metin bu yüzden askerî ve sivil yöneticilere telgrafla iletildi.
Amasya Genelgesi maddesine göre esaslar, Mustafa Kemal tarafından yaveri Cevat Abbas Bey'e 21-22 Haziran 1919 gecesi Amasya'da yazdırıldı. Nutuk'un aynı bölümünde, taslağın dört maddelik bir müsvedde olarak dikte edildiği anlatılıyor; sonuç bildirgesi de bu taslak doğrultusunda çıktı. Mustafa Kemal metni 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla imzaladı.
Müsveddenin sonunda önce askerî imzalar vardı: Mustafa Kemal'in, kurmay başkanı Albay Kâzım Bey'in, tebliğ işlerinden sorumlu Hüsrev Bey'in, askerî makamlara şifre yayan yaver Muzaffer Bey'in ve sivil makamlara şifreleyen, Nutuk'ta adı verilmeyen bir sivil memurun imzaları. Nutuk'ta isimleri anılmayan diğer imzalar Rauf (Orbay), Refet (Bele) ve Ali Fuat Paşa'ya aitti.
İmza sırası: Cevat Abbas'ın anlattıkları
Genelgeyi yazan Cevat Abbas Bey'in hatıralarına göre Mustafa Kemal bildiriyi imzalaması için önce oradakilerin en tanınmışı olan Rauf Bey'e uzattı. Rauf Bey "Henüz misafiriniz bulunuyorum. Onun için kendimde bir salahiyet göremiyorum" dedi. Mustafa Kemal "Memleketin tanınmış bir evladısınız. Yazdığımız yeni bir tarihin vesikasında imzanız bulunmalıdır" deyince Rauf Bey imzaladı. Ardından başka bir odada Ankara'daki 20. Kolordu ile haberleşen Ali Fuat Paşa çağrılarak imzaladı; Cevat Abbas'ın deyişiyle "çekingen duran" Refet Bey'in imzası daha sonra alındı. En son kurmay heyeti imzaladı.
Ek bilgi
Genelgenin tam maddeleriBildiri, Erzurum'daki 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'e ve Konya'daki Cemal (Mersinli) Paşa'ya da sunuldu. Onaylar alındıktan sonra 22 Haziran 1919'da ülkenin en batısından en doğusuna kadar bütün mülki amirlere ve askerî komutanlara Abdurrahman Rahmi Efendi tarafından telgrafla ulaştırıldı.
Cevat Abbas'a yazdırılan esasların maddeye geçen hâli şöyle özetlenebilir:
- Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- İstanbul hükûmeti aldığı sorumluluğun gereğini yerine getirememektedir; bu durum milletimizi yok olmuş gösteriyor.
- Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
- Milletin haklarını cihana duyurmak için her türlü baskı ve denetimden uzak millî bir heyetin varlığı zorunludur.
- Anadolu'nun her bakımdan en güvenilir yeri olan Sivas'ta hemen millî bir kongre toplanacaktır.
- Bu iş millî bir sır olarak tutulmalı, temsilciler gerekirse kendilerini tanıtmadan yolculuk etmelidir.
- Doğu illeri adına 10 Temmuz'da Erzurum'da bir kongre toplanacaktır.
Dikkat: yanlış bilinen
Neden "ihtilal bildirisi" deniyor?Temsilci sayısının hangi birime göre belirlendiği iki maddede farklı yazılıyor. Mustafa Kemal Atatürk maddesi "her ilden 3 temsilci" derken Amasya Genelgesi maddesi "bütün illerin her sancağından" üç temsilci ifadesini kullanıyor. Genelgenin özgün metnine bakan biri için ikinci ifade daha ayrıntılı; burada ikisini de aktarıyoruz.
Amasya Genelgesi maddesi metni bir ihtilal bildirisi olarak niteliyor; çünkü genelge İstanbul hükûmetini hiçe sayıyor, hükûmetin düşman devletlerin esiri olduğunu söylüyor ve kurtuluşun milletin kendi kararından geleceğini ilan ediyor. Maddeye göre metinde ilk kez millî egemenlikten bahsedildi; kurtuluş savaşının gerekçesi, amacı ve yöntemi ortaya kondu. Üstü kapalı biçimde bir Heyet-i Temsiliye'nin oluşturulacağı da sezdirildi.
Bir başka önemli nokta yetki meselesi. Mustafa Kemal padişahın kendisine verdiği 9. Ordu Müfettişliği yetkilerini aşarak, sorumluluk alanında olmayan batı bölgelerine de bir genelge göndermiş oldu. İstanbul'un tepkisi gecikmedi: Dahiliye Nazırı Ali Kemal 23 Haziran'da yerel yöneticilere Mustafa Kemal ile hiçbir resmî işleme girişmemelerini emreden bir genelge gönderdi. Mustafa Kemal ve Rauf bu telgraftan habersiz olarak 26 Haziran'da Amasya'dan ayrılıp Erzurum'a yöneldi.
Ali Kemal'in iki yüzlü genelgesi
Mustafa Kemal Atatürk maddesi, aynı günlerde Ali Kemal'in yayımladığı bir başka genelgeden de söz ediyor: bu metinde Mustafa Kemal'in iyi bir asker olduğu, ancak İngiliz baskısı sonucu görevinden alındığı ifade ediliyordu. Yani İstanbul bir yandan onu övüyor, öte yandan yerel yöneticilerin onunla resmî iş yapmasını yasaklıyordu. Genelgede adı geçen Erzurum Kongresi ise öngörülen 10 Temmuz yerine 23 Temmuz'da toplanabildi.
Kaynaklar
- Vikipedi, Amasya Genelgesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)