"Köylü milletin efendisidir" sözü: 1 Mart 1922 Meclis açış konuşması

Bir cümle, bir soru

"Köylü milletin efendisidir" Atatürk'e atfedilen en bilinen sözlerden biridir. Söz bir konuşmadan doğmuştur, ancak bu biçimiyle değil: Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin üçüncü toplanma yılını açtığı 1 Mart 1922 günkü konuşmasında Meclis'e ve "bütün dünyaya" bir soru sormuş, cevabını da birlikte vermişti. Bu konu, konuşmanın ilgili bölümünü TBMM'nin resmî sitesinde yayımlanan bugünkü Türkçe metin ile Seyithan Altaş'ın makalesinde Söylev ve Demeçleri'nden aktarılan özgün metne dayanarak anlatır; Sıtkı Aydınel'in makalesindeki 1 Mart 1922 alıntısı da kullanılmıştır.

Konuşmanın yeri ve bağlamı

TBMM sitesindeki metin, konuşmayı "3. Yasama Yılı Açış Konuşmaları, 1 Mart 1922" başlığıyla ve "Millet Meclisi Tutanak Dergisi D. 1, C. 18, Sa. 2" kaydıyla verir. Mustafa Kemal Paşa konuşmaya Meclis Başkanı sıfatıyla, ikinci yasama yılının tamamlanıp üçüncüsüne girildiğini söyleyerek başlar ve geçen yıl içinde Meclis'in, milletin ve ordunun gösterdiği özverili çalışmayı anar. 1922 Mart'ı Sakarya zaferinden sonra, Büyük Taarruz'dan önceki bekleyiş dönemine denk gelir; konuşmanın büyük bölümü iç ve dış siyasete, orduya, adalete ve ekonomiye ayrılmıştır. Köylüyle ilgili bölüm, "adli politikamızdan sonra" ekonomik durumu anlatmaya geçtiği yerdedir.

Söz nasıl geçiyor?

TBMM sitesindeki bugünkü Türkçe metne göre Mustafa Kemal Paşa şöyle der:

"Bu konuya girmeden önce görüşümü açıklamak için yüce heyetinize ve bütün dünyaya bir soru sormama izin veriniz. Türkiye'nin sahibi ve efendisi kimdir? (Köylüler sesleri) Bunun cevabını derhal birlikte verelim: Türkiye'nin gerçek sahibi ve efendisi, gerçek üreticisi olan köylüdür. (Şiddetli ve sürekli alkışlar) O halde herkesten çok bolluk, mutluluk ve varlığa hak kazanan ve buna layık olan köylüdür. (Sürekli alkışlar) Bundan dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin ekonomik politikası bu önemli amacının sağlanmasına yöneliktir."

Altaş'ın Söylev ve Demeçleri I'den (1989, s. 240) aktardığı özgün metinde aynı cümle "Türkiye'nin sahibi ve gerçek efendisi, hakiki müstahsil olan köylüdür" biçimindedir; ekonomik politikanın amacı da "bu gaye-i asliyeyi istihsale matuftur" diye anlatılır.

"Bu gerçeği ihmal etmiş olmamız"

Konuşma, köylünün efendiliğini ilan etmekle kalmaz, geçmişe yönelik sert bir özeleştiri de içerir. TBMM metnine göre Mustafa Kemal Paşa, bugünkü felaket ve yoksulluğun tek nedeninin bu gerçeğin ihmal edilmesi olduğunu söyler ve devam eder: yedi yüzyıldan beri dünyanın çeşitli yörelerine gönderilerek kanları akıtılan, kemikleri o topraklarda bırakılan, emekleri ellerinden alınıp boşa harcanan, buna karşılık onuru kırılıp hor görülen ve "uşak durumuna" indirilmek istenen bu ülkenin gerçek sahibinin huzurunda "büyük utanç ve saygı ile gerçek durumumuzu alalım." Tutanak bu cümleden sonra "şiddetli alkışlar" kaydını düşer.

Ekonomik programın parçası olarak

Sözün hemen ardından konuşma bir ekonomik program anlatımına dönüşür. TBMM metnine göre Mustafa Kemal Paşa "Milletimiz çiftçidir" der; köylünün çalışmasının semeresini kendi yararına en yüksek düzeye çıkarmanın ekonomik politikanın ana ilkesi olduğunu söyler. Bunun için bir yandan çiftçinin çalışmasını verimli kılacak bilgi, araç ve fennî aletlerin sağlanmasını, öte yandan çalışmasının sonucundan en çok yararlanmasını sağlayacak ekonomik tedbirlerin alınmasını ister. Yolların olmaması, modern taşıma araçlarının bulunmaması, değişim usullerinin çiftçi aleyhine işlemesi ve kanunların çiftçiyi korumaması gibi engellerin kaldırılması gerektiğini belirtir.

Konuşma buradan kapitülasyonlara geçer: tarım ürünlerinin yabancı ürünlere karşı korunamamasından ve Tanzimat'la açılan serbest ticaret döneminden söz eder; yabancıların gelir vergisi vermediğini, gümrükleri ellerinde tuttuğunu ve ekonominin her bölümüne hâkim olduğunu anlatır. "Artık engelsiz ve bağımsız bir hayata atılan Türkiye için, ekonomik yaşamı boğmakta olan kapitülâsyonlar yoktur" cümlesi de bu bölümdedir. Ardından tarımsal sanayinin güçlendirilmesi, ormanların korunup genişletilmesi, kamu yararını doğrudan ilgilendiren kurumların mali güç ve teknoloji el verdiği ölçüde devletleştirilmesi ve dokuma gibi yerli sanayilerin korunması hedeflerini sıralar. Konuşmanın bu bölümünde Ziraat bankaları aracılığıyla çiftçiye uygun fiyatla alet ve araç dağıtılması gibi uygulamalar da sayılır.

Konuşmada köylüye ikinci dönüş: eğitim

Köylü, aynı konuşmanın eğitim bölümünde bir kez daha karşımıza çıkar. TBMM metnine göre Mustafa Kemal Paşa önce insanların ve milletlerin yalnız maddi güçlerle değil, bu güçlerin içindeki manevi kuvvetlerin etkisiyle hareket ettiğini, manevi kuvvetin de "özellikle bilim ve iman ile yüce bir biçimde" geliştiğini söyler ve hükümetin en verimli ve önemli görevinin eğitim olduğunu belirtir. Ardından şöyle der: "Demiştim ki, bu ülkenin gerçek sahibi ve sosyal yapımızın gerçek unsuru köylüdür. İşte bu köylüdür ki, bu güne kadar eğitim nurundan yoksun bırakılmıştır." Buna göre uygulanacak eğitim politikasının ilk işi var olan cehaleti yok etmektir: bütün köylüye okuma yazma, vatanını, dinini ve dünyasını tanıtacak kadar coğrafya, tarih, din ve ahlak bilgisi ve dört işlem öğretmek, eğitim programının ilk amacı olarak konur. Tutanak bu cümleden sonra "Bravo sesleri" kaydını düşer.

Bu bölüm, "köylü efendidir" düşüncesinin konuşmada yalnızca vergi ve ticaret politikasına değil, okula da bağlandığını gösterir. Aynı pasajın "manevi kuvvet ... bilim ve iman ile" cümlesi, Aydınel'in iki buçuk yıl sonraki Samsun konuşmasını açıklarken aktardığı cümlenin bugünkü Türkçe karşılığıdır.

Sonraki yorumlar

Altaş'ın makalesi, Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı sürerken Meclis'in üçüncü toplantı yılını açış konuşmasında gündeme getirdiği köylü sorununu Cumhuriyet'le birlikte çok yönlü biçimde ele aldığını ve köye yönelik çalışmaları başlattığını savunur. Makale, Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfusun yüzde 80'inin köylerde yaşadığını da yazar. Aynı makalede Halkçılık ilkesi gereği köylünün toplumun diğer katmanlarıyla bir görülerek "milletin efendisi" yapıldığı yorumu yer alır. Bu değerlendirmeler yazarın yorumudur; konuşmanın kendisi bir ilke ilanı ve bir ekonomik program taslağıdır.