Manastır: Rumeli'nin askerî merkezi, 1908 Kongresi ve son Osmanlı yılları

Bugün Kuzey Makedonya'nın Bitola şehri olarak bilinen Manastır, yaklaşık beş yüz yıl boyunca Osmanlı'nın Rumeli'deki en önemli şehirlerinden biriydi. Manastır, Balkanlar'ın ortasında, önemli ticaret yollarının kesiştiği bir noktada yer alıyordu. Şehir, on dokuzuncu yüzyılda Osmanlı'nın Rumeli'deki askerî merkezlerinden biri hâline geldi. Manastır'daki askerî okullar, birçok Osmanlı subayının yetiştiği yerler oldu. 1908'de ise Manastır, hem İkinci Meşrutiyet'in ilanına yol açan olayların merkezlerinden biri oldu hem de Arnavut alfabesinin belirlendiği kongreye ev sahipliği yaptı. Bu yazıda Manastır'ın Osmanlı dönemindeki tarihini, şehrin dokusunu, askerî okullarını, 1908 olaylarını ve şehrin Osmanlı'dan ayrılışını anlatıyoruz.

Fetih ve erken dönem

Manastır, on dördüncü yüzyılın sonlarında Osmanlı yönetimine geçti. Şehir, 1382 civarında Osmanlı ordusu tarafından fethedildi. Fetihten sonra şehre Anadolu'dan Türk nüfus yerleştirildi. Manastır, kısa sürede önemli bir ticaret ve yönetim merkezi hâline geldi.

Manastır'ın adı, Bizans döneminde şehirde bulunan çok sayıda manastırdan gelir. Osmanlılar da bu adı kullanmaya devam etti. Şehir, Osmanlı döneminde Rumeli beylerbeyiliğine bağlı önemli bir sancak merkeziydi. On dokuzuncu yüzyılda yapılan idari düzenlemelerle Manastır, bir vilayet merkezi hâline geldi.

Çok kültürlü bir şehir

Manastır, Osmanlı döneminde çok kültürlü bir şehirdi. Şehirde Türkler, Makedonlar, Arnavutlar, Rumlar, Ulahlar ve Yahudiler bir arada yaşıyordu. Her topluluğun kendi mahalleleri, ibadethaneleri ve okulları vardı. Şehirdeki camiler, kiliseler ve sinagoglar, bu çok kültürlü yapının en görünür işaretleriydi.

Manastır'ın çarşısı, Balkanlar'ın en canlı çarşılarından biriydi. Çarşıda farklı topluluklardan esnaf ve tüccarlar ticaret yapıyordu. Şehir, özellikle deri, dokuma ve metal işçiliğiyle ünlüydü. Manastır'dan geçen ticaret yolları, şehri Selanik'e, Arnavutluk'a ve Orta Avrupa'ya bağlıyordu.

Osmanlı yapıları

Manastır'da Osmanlı döneminden kalan önemli yapılar bulunur. Bunların en önemlilerinden biri, Haydar Kadı Camii'dir. On altıncı yüzyılda yapılan bu cami, Mimar Sinan'ın eserlerinden biri olarak kabul edilir. Caminin zarif mimarisi, Osmanlı klasik döneminin özelliklerini taşır.

Şehrin diğer önemli yapıları arasında Yeni Cami, İshak Çelebi Camii, bedesten ve saat kulesi bulunur. Saat kulesi, Manastır'ın simgelerinden biri hâline gelmiştir. Bu yapılar, bugün de Bitola'nın tarihî dokusunun önemli bir parçasıdır.

Askerî merkez

On dokuzuncu yüzyılda Manastır, Osmanlı'nın Rumeli'deki en önemli askerî merkezlerinden biri hâline geldi. Şehirde büyük bir garnizon bulunuyordu. Ayrıca Osmanlı ordusunun Rumeli'deki birliklerinin karargâhlarından biri de Manastır'daydı. Bu durum, şehrin Balkanlar'daki stratejik önemini gösterir.

Manastır'da kurulan askerî okullar, birçok Osmanlı subayının yetiştiği yerler oldu. Manastır Askerî İdadisi, Harbiye'ye öğrenci hazırlayan önemli bir okuldu. Bu okulda okuyan öğrenciler arasında, sonradan Osmanlı ve Türkiye tarihinde önemli roller oynayacak birçok isim vardı. Manastır'ın askerî okulları, Balkanlar'daki milliyetçi hareketlerin ve siyasi gelişmelerin yakından izlendiği bir ortamda öğrencilerin siyasi bilinçlerinin gelişmesine de katkıda bulundu.

Makedonya meselesi

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında Manastır, Makedonya meselesinin merkezlerinden biri oldu. Bu dönemde Bulgar, Yunan, Sırp ve Arnavut milliyetçi grupları, Makedonya'da etkilerini artırmak için mücadele ediyordu. Bu mücadele, zaman zaman silahlı çatışmalara dönüşüyordu. 1903'te Manastır çevresinde büyük bir ayaklanma çıktı. İlinden Ayaklanması olarak bilinen bu ayaklanma, Osmanlı ordusu tarafından bastırıldı.

Bu olaylar, Avrupalı devletlerin Makedonya'ya müdahale etmesine yol açtı. Avrupalı devletler, Makedonya'da reformlar yapılmasını talep etti ve bölgeye yabancı subaylar gönderildi. Bu müdahaleler, Osmanlı subayları arasında büyük bir rahatsızlık yarattı.

1908: Resne'den Meşrutiyet'e

1908 yazında, Manastır'a yakın Resne kasabasında görev yapan Kolağası Niyazi Bey, yanındaki askerlerle birlikte dağa çıktı. Niyazi Bey, Kanun-ı Esasi'nin yeniden yürürlüğe konmasını talep ediyordu. Kısa süre sonra Ohri'den Eyüp Sabri Bey ve Selanik'ten Enver Bey de benzer hareketlere katıldı.

Bu hareketler, Makedonya'daki diğer birliklere de yayıldı. Temmuz ayının sonlarında Manastır'da Meşrutiyet ilan edildi. Bu gelişmeler karşısında II. Abdülhamid, 23 Temmuz 1908'de Kanun-ı Esasi'yi yeniden yürürlüğe koyduğunu ilan etti. Böylece İkinci Meşrutiyet dönemi başladı.

Manastır Kongresi

1908 yılının kasım ayında Manastır, Arnavut tarihinde önemli bir olaya ev sahipliği yaptı. Arnavut aydınları, Manastır'da bir kongre toplayarak Arnavut dili için ortak bir alfabe belirlemeye çalıştı. Bu kongrede, Latin harflerine dayanan bir alfabe kabul edildi. Bu alfabe, bugün de Arnavutçanın yazımında kullanılmaktadır.

Manastır Kongresi, Arnavut milliyetçiliğinin gelişmesinde önemli bir adımdı. Ancak bu karar, Osmanlı yönetimi ve bazı Arnavut gruplar arasında tartışmalara yol açtı. Bazı gruplar, Arapça harflerin kullanılmasını savunuyordu. Bu tartışma, sonraki yıllarda Osmanlı ile Arnavutlar arasındaki ilişkileri de etkiledi.

Balkan Savaşı ve Osmanlı'dan ayrılış

1912'de başlayan Birinci Balkan Savaşı, Manastır'ın Osmanlı dönemini sona erdirdi. Sırp ordusu, 1912 yılının kasım ayında Manastır yakınlarında Osmanlı ordusunu yendi ve şehri ele geçirdi. Bu yenilgiyle birlikte Manastır, yaklaşık beş yüz yıllık Osmanlı yönetiminden çıktı.

Savaştan sonra şehirdeki Türk nüfusun büyük bir kısmı, Anadolu'ya göç etti. Manastır'dan gelen göçmenler, Türkiye'nin farklı şehirlerine yerleşti. Bugün Türkiye'de birçok ailenin kökeni Manastır'a dayanır.

Bir imparatorluğun son on yıllarını yaşayan şehir

Manastır'ın hikâyesi, Osmanlı'nın Balkanlar'daki son on yıllarının hikâyesiyle iç içedir. Çok kültürlü yapısıyla bir Osmanlı şehri olan Manastır, on dokuzuncu yüzyılın sonunda milliyetçi hareketlerin çatışma alanına dönüştü. Bu çatışmalar, şehrin farklı toplulukları arasındaki ilişkileri gerdi ve Avrupalı devletlerin müdahalesine yol açtı.

Manastır'ın askerî okulları ve garnizonu, şehri Osmanlı'nın siyasi gelişmelerinin merkezlerinden biri hâline getirdi. Makedonya'daki subayların yaşadığı deneyimler, onları imparatorluğun geleceği hakkında düşünmeye ve siyasi örgütlenmelere katılmaya yöneltti. 1908'de Resne'den başlayan hareket, bu deneyimlerin sonucuydu.

Aynı yıl toplanan Manastır Kongresi ise imparatorluğun farklı topluluklarının kendi kimliklerini güçlendirme çabalarını yansıtır. Bu iki olay, Osmanlı'nın son döneminde imparatorluğu bir arada tutma çabaları ile ayrılıkçı eğilimler arasındaki gerilimi açıkça gösterir. 1912'de Manastır'ın kaybedilmesi, bu gerilimin trajik bir sonucu oldu. Bugün Bitola'nın sokaklarında yükselen minareler ve saat kulesi, şehrin beş yüz yıllık Osmanlı geçmişinin sessiz tanıkları olarak ayakta duruyor. Anadolu'daki birçok ailenin kuşaktan kuşağa anlattığı göç hikâyeleri ise bu şehrin hatırasını sınırların öbür yanında da canlı tutuyor.