Eyüp: Ebû Eyyûb el-Ensârî türbesi, kılıç kuşanma ve İstanbul'un kutsal semti

İstanbul'un Haliç kıyısında, surların dışında yer alan Eyüp, şehrin en eski ve en kutsal semtlerinden biridir. Semt, adını Hz. Muhammed'in sahabelerinden Ebû Eyyûb el-Ensârî'den alır. Ebû Eyyûb, yedinci yüzyılda İstanbul'u kuşatan Arap ordusuyla birlikte gelmiş ve kuşatma sırasında hayatını kaybetmişti. İstanbul'un fethinden sonra mezarının yeri tespit edildi ve üzerine bir türbe ile cami yapıldı. Bu cami ve türbe, Osmanlı padişahlarının tahta çıkışlarında kılıç kuşandığı yer oldu. Eyüp, yüzyıllar boyunca İstanbul'un en önemli ziyaret yerlerinden ve en büyük mezarlıklarından biri olarak kaldı. Bu yazıda Eyüp'ün tarihini, Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin hikâyesini, türbenin bulunuşunu, Eyüp Sultan Camii'ni, kılıç kuşanma törenlerini, semtin mezarlıklarını ve gündelik hayatını anlatıyoruz.

Ebû Eyyûb el-Ensârî kimdi?

Ebû Eyyûb el-Ensârî, Medineli bir sahabeydi. Asıl adı Hâlid bin Zeyd'dir. 622'de Hz. Muhammed Mekke'den Medine'ye hicret ettiğinde, Ebû Eyyûb onu evinde misafir etti. Hz. Muhammed, Medine'deki mescidi ve evi yapılana kadar yaklaşık yedi ay Ebû Eyyûb'un evinde kaldı. Bu nedenle Ebû Eyyûb, İslam tarihinde özel bir yere sahiptir. Ona Mihmândâr-ı Nebî, yani Peygamber'i ağırlayan kişi denir.

Ebû Eyyûb, Hz. Muhammed'in hayatı boyunca onun yanında bulundu ve birçok savaşa katıldı. Hz. Muhammed'in vefatından sonra da İslam ordularıyla birlikte çeşitli seferlere katılmaya devam etti.

İstanbul kuşatması ve ölümü

Yedinci yüzyılın ikinci yarısında Emevi Devleti, Bizans'ın başkenti Konstantinopolis'i ele geçirmek için seferler düzenledi. Ebû Eyyûb, ileri yaşına rağmen bu seferlerden birine katıldı. Kuşatma sırasında hastalandı ve hayatını kaybetti. Rivayete göre Ebû Eyyûb, ölmeden önce surlara olabildiğince yakın bir yere defnedilmek istediğini söyledi. Arkadaşları onu surların yakınına defnetti.

Türbenin bulunuşu

1453'te İstanbul'un fethinden sonra, Fatih Sultan Mehmed, Ebû Eyyûb'un mezarının yerinin bulunmasını istedi. Rivayete göre bu görevi, Fatih'in hocası ve manevi rehberi olan Akşemseddin üstlendi. Akşemseddin, manevi bir işaretle mezarın yerini tespit etti. Mezarın bulunduğu yerde, üzerinde yazı bulunan bir taş ortaya çıktı.

Fatih, mezarın bulunmasından sonra burada bir türbe ve cami yaptırılmasını emretti. 1458'de tamamlanan bu cami, İstanbul'un fethinden sonra yapılan ilk büyük camilerden biri oldu. Caminin çevresinde zamanla medrese, imaret, hamam ve diğer yapılar da inşa edildi. Böylece Eyüp, bir külliyenin etrafında gelişen bir semt hâline geldi.

Eyüp Sultan Camii

Fatih'in yaptırdığı ilk cami, on sekizinci yüzyılın sonunda depremler nedeniyle büyük hasar gördü. III. Selim, camiyi yıkarak yerine yenisini yaptırdı. 1800 civarında tamamlanan bu yeni cami, bugün gördüğümüz Eyüp Sultan Camii'dir. Cami, Osmanlı barok tarzının özelliklerini taşır.

Ebû Eyyûb'un türbesi, caminin avlusunun karşısında yer alır. Türbenin duvarları, değerli çinilerle kaplıdır. Türbe, yüzyıllar boyunca İstanbul'un en çok ziyaret edilen yerlerinden biri oldu. Bugün de her gün binlerce ziyaretçi türbeyi ziyaret eder.

Kılıç kuşanma töreni

Eyüp Sultan Camii, Osmanlı padişahlarının tahta çıkış törenlerinde önemli bir rol oynadı. Yeni tahta çıkan padişahlar, Eyüp Sultan Camii'ne giderek burada kılıç kuşanma törenine katılıyordu. Bu törende padişaha, Osman Gazi'nin ya da Hz. Ömer'in kılıcı olduğuna inanılan kılıçlar kuşatılıyordu.

Kılıç kuşanma töreni, padişahın meşruiyetini simgeleyen önemli bir törendi. Bu tören, Avrupa'daki taç giyme törenlerine benzer bir işleve sahipti. Tören, padişahın gazi kimliğini ve İslam'ı koruma görevini simgeliyordu. Padişah, törene saraydan kayıkla ya da atla gidiyor ve dönüşte surlar boyunca İstanbul halkını selamlıyordu.

Eyüp'ün mezarlıkları

Ebû Eyyûb'un türbesinin bulunduğu yer, Osmanlı döneminde kutsal bir yer olarak kabul edildi. Birçok kişi, bu kutsal yere yakın bir yerde defnedilmek istedi. Bu nedenle Eyüp, zamanla İstanbul'un en büyük mezarlıklarından birine dönüştü. Eyüp'te sadrazamlar, şeyhülislamlar, paşalar, şairler, sanatçılar ve sıradan İstanbullular defnedildi.

Eyüp'ün mezarlıkları, Osmanlı mezar taşı sanatının en güzel örneklerini barındırır. Mezar taşlarında, ölen kişinin mesleğini ve toplumsal konumunu gösteren semboller bulunur. Erkeklerin mezar taşlarında genellikle sarık ya da fes, kadınların mezar taşlarında ise çiçek motifleri yer alır. Bu mezar taşları, Osmanlı toplumunun açık hava müzesi gibidir.

Eyüp'te gündelik hayat

Eyüp, yalnızca bir ziyaret ve mezarlık yeri değil, aynı zamanda canlı bir semtti. Semtin çarşısı, oyuncakçılarıyla ünlüydü. Eyüp oyuncakları, İstanbul'un çocukları için vazgeçilmez hediyelerdi. Ayrıca Eyüp'ün kıyıları, yazlık köşkler ve bahçelerle doluydu.

Eyüp, aynı zamanda sünnet törenlerinin önemli bir merkeziydi. Sünnet olacak çocuklar, törenden önce Eyüp Sultan Türbesi'ni ziyaret ediyordu. Bu gelenek, bugün de devam etmektedir.

Pierre Loti ve Eyüp

On dokuzuncu yüzyılda Fransız yazar Pierre Loti, Eyüp'te bir süre yaşadı. Loti, Eyüp'ü romanlarında anlattı ve semtin Avrupa'da tanınmasına katkıda bulundu. Bugün Eyüp'ün tepesindeki bir kahvehane, Loti'nin adını taşır. Bu kahvehaneden Haliç'in manzarası izlenebilir.

Surların dışında kalan kutsal bir merkez

Eyüp, İstanbul'un manevi haritasında özel bir yere sahiptir. Bir sahabenin mezarının etrafında gelişen bu semt, Osmanlı döneminde şehrin en kutsal yerlerinden biri oldu. Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin İstanbul surlarının önünde ölmesi ve mezarının fetihten sonra bulunması, İstanbul'un fethini İslam tarihinin erken dönemleriyle bağlayan bir anlatı oluşturdu. Bu anlatı, Osmanlı'nın İstanbul üzerindeki hakkının meşruiyetini güçlendiriyordu.

Kılıç kuşanma töreni, Eyüp'ün siyasi önemini de gösterir. Padişahların tahta çıkışlarında Eyüp'e giderek kılıç kuşanması, onların meşruiyetinin hem gazi geleneğine hem de İslam'ın erken dönemine dayandırılmasını sağlıyordu. Bu tören, Osmanlı hanedanının kimliğinin en önemli simgelerinden biriydi.

Eyüp'ün mezarlıkları ve gündelik hayatı ise semtin sıradan İstanbullular için de ne kadar önemli olduğunu gösterir. İnsanlar, kutsal bir yere yakın defnedilmek istedi; çocuklar sünnet törenlerinden önce türbeyi ziyaret etti; aileler Eyüp'ün çarşısından oyuncak aldı. Bugün Eyüp, hem bir ziyaret yeri hem de İstanbul'un tarihini yansıtan canlı bir semt olarak yaşamaya devam ediyor. Haliç'in sularına bakan bu tepeler, on dört yüzyıllık bir hikâyenin hâlâ ziyaretçilerin adımlarıyla sürdüğü ender yerlerden biri olarak İstanbul'un hafızasını taşımaya devam ediyor.