Galiçya Cephesi 1916: XV. Kolordu'nun Ukrayna topraklarındaki savaşı

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı askerleri, Çanakkale'den Kafkasya'ya, Sina'dan Irak'a kadar uzanan geniş bir coğrafyada savaştı. Bu cepheler arasında en az bilinenlerinden biri, bugünkü Ukrayna ve Polonya topraklarında bulunan Galiçya'dır. 1916 yazında Osmanlı Devleti, müttefikleri Almanya ve Avusturya-Macaristan'a yardım etmek için XV. Kolordu'yu bu cepheye gönderdi. Osmanlı askerleri, bir yıldan uzun bir süre Galiçya'da Rus ordusuna karşı savaştı. Bu yazıda Galiçya'ya neden asker gönderildiğini, kolordunun yapısını, cephedeki savaşları, askerlerin yaşadıklarını ve bu kararın değerlendirilmesini anlatıyoruz.

Galiçya neresidir?

Galiçya, bugün Polonya'nın güneydoğusu ile Ukrayna'nın batısı arasında paylaşılan tarihî bir bölgedir. Bölgenin en önemli şehirleri, bugün Polonya'da bulunan Krakow ile bugün Ukrayna'da bulunan Lviv, yani o dönemdeki adıyla Lemberg'dir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Galiçya, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun bir parçasıydı.

Galiçya, savaşın başından itibaren Rus ordusu ile Avusturya-Macaristan ordusu arasında şiddetli çatışmalara sahne oldu. Bölge, birkaç kez el değiştirdi. 1915'te Alman ve Avusturya-Macaristan orduları, Rusları Galiçya'nın büyük kısmından çıkarmıştı.

Brusilov taarruzu

1916 haziranında Rus generali Aleksey Brusilov, Avusturya-Macaristan ordusuna karşı büyük bir taarruz başlattı. Bu taarruz, Birinci Dünya Savaşı'nın en başarılı Rus harekâtlarından biri oldu. Avusturya-Macaristan ordusu ağır kayıplar verdi ve büyük bir bölgeden geri çekilmek zorunda kaldı.

Brusilov taarruzu, Almanya ve Avusturya-Macaristan'ı zor durumda bıraktı. Almanya, batıda Verdun'da büyük bir savaş veriyordu ve doğuya yeterince asker gönderemiyordu. Bu durumda müttefiklerinden yardım istedi. Osmanlı Başkomutan Vekili Enver Paşa, bu isteği kabul etti ve Galiçya'ya bir kolordu göndermeye karar verdi.

XV. Kolordu

Galiçya'ya gönderilen birlik, XV. Kolordu idi. Kolordu, 19. ve 20. tümenlerden oluşuyordu. Bu tümenler, Çanakkale'de savaşmış deneyimli birliklerdi. 19. Tümen, Çanakkale'de Mustafa Kemal'in komutasında ün kazanmış bir birlikti. Kolordunun komutanı, Yakub Şevki Paşa idi.

Kolordu, yaklaşık otuz bin askerden oluşuyordu. Askerler, 1916 temmuzunda İstanbul'dan trenlerle yola çıktı. Bulgaristan, Romanya ve Macaristan üzerinden Galiçya'ya ulaşan yolculuk birkaç hafta sürdü. Kolordu, ağustos ayında cepheye ulaştı ve Alman generali Felix von Bothmer'in komutasındaki ordunun bir parçası olarak cepheye yerleştirildi.

Zlota Lipa savaşları

Osmanlı kolordusu, cepheye ulaştıktan kısa süre sonra Rus taarruzlarıyla karşılaştı. Kolordu, Zlota Lipa adlı bir nehrin kıyısındaki mevzilerde savaştı. 1916 ağustosu ve eylülü boyunca Rus ordusu, bu mevzilere birçok kez saldırdı. Osmanlı askerleri, bu saldırıları ağır kayıplar pahasına püskürttü.

Alman komutanlar, Osmanlı askerlerinin savaş performansını övdü. Osmanlı askerleri, özellikle savunma savaşlarında ve süngü hücumlarında başarılı oldu. Ancak kolordu, bu savaşlarda binlerce asker kaybetti. Kayıpların bir kısmı, çatışmalarda; bir kısmı ise hastalıklarda ve soğukta verildi.

Yabancı bir iklimde savaşmak

Osmanlı askerleri için Galiçya, alışık olmadıkları bir coğrafyaydı. Bölgenin iklimi, Anadolu'dan çok farklıydı. Kışlar çok soğuk ve uzundu. Askerlerin giysileri ve donanımı, bu soğuğa karşı yetersizdi. Alman ve Avusturya-Macaristan orduları, Osmanlı askerlerine kışlık giysiler ve donanım sağlamaya çalıştı.

Askerler, yerel halkla da ilişki kurdu. Galiçya'da Polonyalılar, Ukraynalılar ve Yahudiler yaşıyordu. Osmanlı askerleri, bu halkla dil sorunları yaşasa da iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Bazı askerlerin hatıralarında, yerel halkla yaşanan dostane karşılaşmalar anlatılır.

Bir askerin gözünden cephe

Galiçya'da savaşan Osmanlı askerlerinin bir kısmı, yaşadıklarını mektuplarla ve hatıra defterleriyle kaydetti. Bu kayıtlarda trenle yapılan uzun yolculuk, Macaristan ovalarının genişliği, ilk kez gördükleri ormanlar ve köylerin ahşap kiliseleri anlatılır. Askerlerin çoğu, Anadolu köylerinden gelmişti ve Avrupa'nın içlerine ilk kez çıkıyordu.

Hatıralarda en sık anlatılan konulardan biri, cephedeki siperlerin düzenidir. Alman ordusunun beton ve kalaslarla güçlendirdiği siperler, Osmanlı askerlerinin Çanakkale'de alıştığı siperlerden farklıydı. Askerler, Alman subaylarından yeni silahların, el bombalarının ve makineli tüfeklerin kullanımını da öğrendi. Bu deneyim, geri dönen birliklerin sonraki cephelerde daha donanımlı savaşmasına katkıda bulundu. Yazışmaların bir kısmı, askerî sansür nedeniyle ailelere kısaltılarak ulaştı; buna rağmen mektuplar, uzak cephedeki hayatın en canlı tanıklıkları olarak kaldı.

Geri dönüş

1917'de Rusya'da devrim oldu ve Rus ordusu giderek dağılmaya başladı. Bu durum, doğu cephesindeki savaşların yoğunluğunu azalttı. Osmanlı yönetimi, kendi cephelerindeki asker ihtiyacı nedeniyle XV. Kolordu'yu geri çağırdı. Kolordu, 1917 sonbaharında Galiçya'dan ayrıldı ve İstanbul'a döndü.

Geri dönen birlikler, Osmanlı'nın diğer cephelerine gönderildi. Bir kısmı Filistin cephesine, bir kısmı ise başka cephelere sevk edildi. Galiçya'da savaşan deneyimli askerler, bu cephelerde de önemli roller üstlendi.

Kararın değerlendirilmesi

Galiçya'ya asker gönderilmesi kararı, o dönemde ve sonrasında eleştirilere konu oldu. Eleştirmenlere göre Osmanlı, kendi topraklarındaki cephelerde asker sıkıntısı çekerken uzak bir cepheye deneyimli birlikler göndermişti. Bu birlikler, Kafkasya'da, Irak'ta ya da Filistin'de çok daha fazla işe yarayabilirdi.

Kararı savunanlar ise Osmanlı'nın müttefiklerine yardım etmesinin, ittifakın devamı için gerekli olduğunu ileri sürdü. Almanya ve Avusturya-Macaristan'ın doğu cephesinde çökmesi, Osmanlı'nın da yalnız kalması anlamına gelebilirdi. Ayrıca Almanya, Osmanlı'ya silah, mühimmat ve para yardımı yapıyordu.

Şehitlikler ve hafıza

Galiçya'da hayatını kaybeden Osmanlı askerlerinin bir kısmı, bölgedeki askerî mezarlıklara gömüldü. Yirminci yüzyıl boyunca bu mezarlıklar büyük ölçüde unutuldu. Son yıllarda Türkiye ve Ukrayna arasındaki çalışmalarla bölgedeki Osmanlı askerlerinin mezarları araştırılmaya ve anıtlar yapılmaya başlandı.

Uzak bir cephenin unutulan askerleri

Galiçya cephesi, Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı askerlerinin savaştığı en uzak ve en az bilinen cephelerden biridir. Çanakkale'de savaşmış deneyimli tümenler, yabancı bir iklimde ve yabancı bir coğrafyada, müttefikleri için savaştı. Bu askerlerin gösterdiği performans, Alman komutanlar tarafından takdirle karşılandı; ancak bu başarının bedeli ağırdı.

Galiçya'ya asker gönderilmesi kararı, Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'ndaki stratejisinin en tartışmalı yönlerinden biridir. Bu karar, Enver Paşa'nın ittifaka verdiği önemi ve Osmanlı'nın savaşın genel gidişatındaki rolünü nasıl gördüğünü yansıtır. Ancak kendi cephelerinde sıkıntı çeken bir devletin deneyimli birliklerini uzak bir cepheye göndermesi, sonraki yenilgilerin nedenleri arasında sayılmıştır.

Galiçya'da savaşan askerlerin hikâyesi, uzun süre unutuldu. Bu askerlerin mezarları, yabancı topraklarda bakımsız kaldı. Son yıllarda yapılan çalışmalar, bu hikâyeyi yeniden hatırlamaya başladı. Zlota Lipa kıyılarında hayatını kaybeden askerler, Osmanlı'nın son savaşının ne kadar geniş bir coğrafyaya yayıldığını ve bu savaşın Anadolu'dan ne kadar uzaklarda bedel ödettiğini hatırlatıyor. Bu askerleri hatırlamak, savaşın yalnızca bilinen cephelerden ibaret olmadığını ve her cephenin kendi sessiz hikâyelerini taşıdığını kabul etmek demektir.