Pertevniyal Valide Sultan Camii: Aksaray'da üslupların buluştuğu yapı

İstanbul'un Aksaray semtinde, yoğun trafiğin ortasında duran Pertevniyal Valide Sultan Camii, Osmanlı mimarisinin on dokuzuncu yüzyılda geçirdiği dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biridir. Cami, Sultan Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide Sultan tarafından yaptırıldı ve 1871'de tamamlandı. Yapıda Osmanlı, Gotik, Rönesans, Mağribî ve Hint mimarilerinden alınmış unsurlar bir arada kullanılmıştır. Bu karma üslup, yapıyı hem hayranlık hem de eleştiri konusu yaptı. Bu yazıda caminin yapım hikâyesini, banisini, mimarisini ve yirminci yüzyılda Aksaray'ın değişen yüzü içindeki yerini anlatıyoruz.

Pertevniyal Valide Sultan

Pertevniyal Sultan, 1812 civarında doğdu. Kafkas kökenli olduğu bilinir. Sultan II. Mahmud'un haremine girdi ve 1830'da şehzade Abdülaziz'i dünyaya getirdi. II. Mahmud'un ölümünden sonra, oğlu Abdülaziz'in 1861'de tahta çıkmasına kadar sarayda sessiz bir hayat sürdü.

Oğlunun padişah olmasıyla valide sultan unvanını aldı. Saray içinde ve devlet işlerinde önemli bir nüfuz kazandı. Kaynaklar, onun dindar, hayır işlerine düşkün ve oğlunun hayatında belirleyici bir kişi olduğunu anlatır.

1876'da Abdülaziz tahttan indirildi ve kısa süre sonra Feriye Sarayı'nda ölü bulundu. Bu olay, Pertevniyal Sultan için büyük bir yıkım oldu. Oğlunun ölümünden sonra yedi yıl daha yaşadı ve 1883'te öldü. Yaptırdığı caminin yanındaki türbeye gömüldü.

Caminin yapımı

Pertevniyal Sultan, oğlunun saltanatı sırasında kendi adını taşıyacak bir cami yaptırmaya karar verdi. Seçilen yer, Aksaray'da, şehrin batı yönündeki işlek bir bölgeydi. İnşaat 1869'da başladı ve 1871'de tamamlandı.

Caminin mimarı konusunda kaynaklarda farklı görüşler vardır. Yapının tasarımı genellikle İtalyan mimar Montani'ye bağlanır; inşaatın yürütülmesinde ise Balyan ailesinden Sarkis Balyan'ın rol oynadığı bildirilir.

Mimarisi: üslupların karışımı

Pertevniyal Valide Sultan Camii, kare planlı ve tek kubbeli bir yapıdır. Kubbe, sekiz köşeli bir kasnak üzerine oturur. Caminin iki minaresi vardır; minarelerin şerefelerinde ve külahlarında farklı mimari geleneklerden alınmış süslemeler görülür.

Caminin cephelerinde Gotik pencere kemerleri, Rönesans tarzı sütunlar, Mağribî süslemeler ve Hint mimarisinden esinlenen kubbecikler bir arada kullanılmıştır. Bu karma üslup, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'da yaygın olan eklektik mimari anlayışın Osmanlı'daki bir yansımasıdır. Sultan Abdülaziz döneminde yapılan Çırağan Sarayı ve diğer saray yapılarında da benzer bir eklektik anlayış görülür.

Caminin iç mekânı, zengin kalem işleri ve renkli camlarla süslenmiştir. Mihrap ve minber mermerden yapılmıştır ve ayrıntılı oymalarla bezenmiştir.

Abdülaziz dönemi ve valide sultanların yapıları

Sultan Abdülaziz'in saltanatı, Osmanlı Devleti'nde büyük harcamaların yapıldığı bir dönemdi. Bu dönemde donanmaya büyük yatırımlar yapıldı, yeni saraylar inşa edildi ve İstanbul'un çehresi değişmeye başladı. Çırağan Sarayı, Beylerbeyi Sarayı ve çeşitli köşkler, bu dönemin saray mimarisini temsil eder. Bu harcamalar, devletin dış borçlarının hızla artmasına da yol açtı; 1875'te Osmanlı Devleti borç ödemelerini durdurmak zorunda kaldı.

Valide sultanların cami yaptırması, Osmanlı'da uzun bir geleneğe dayanıyordu. Üsküdar'daki Atik Valide Camii'nden Eminönü'ndeki Yeni Cami'ye, Üsküdar'daki Yeni Valide Camii'nden Dolmabahçe'deki Bezmialem Valide Sultan Camii'ne kadar birçok büyük cami, padişah annelerinin girişimiyle yapılmıştı. Pertevniyal Valide Sultan Camii, bu geleneğin son büyük örneklerinden biridir. Abdülaziz'in annesine olan bağlılığı, caminin yapımında harcanan büyük paraya da yansıdı.

Külliye ve türbe

Cami, bir külliyenin parçası olarak inşa edildi. Külliyede caminin yanı sıra bir türbe, bir sıbyan mektebi ve bir sebil bulunuyordu. Pertevniyal Sultan'ın türbesi, caminin yanında yer alır ve sekiz köşeli bir plana sahiptir. Türbenin cepheleri de caminin eklektik üslubunu yansıtır.

Külliyenin bazı bölümleri, yirminci yüzyılda yapılan yol çalışmaları sırasında yıkıldı ya da özgün biçimini kaybetti.

Aksaray'ın değişen yüzü

Yirminci yüzyılın ortalarında, İstanbul'da büyük çaplı bir yol açma ve imar programı uygulandı. Bu programın bir parçası olarak Aksaray'da geniş caddeler açıldı ve bölgedeki birçok tarihî yapı yıkıldı. 1950'li yıllarda yapılan bu çalışmalar sırasında Pertevniyal Valide Sultan Camii de ana caddenin yanında kaldı.

Yeni açılan caddeler, caminin çevresindeki yapıları ortadan kaldırdı. Cami, bir zamanlar bir mahallenin ortasında yükselirken, bugün geniş yollar, köprülü kavşaklar ve yoğun trafik arasında kalmış durumdadır. Yol düzenlemeleri, caminin çevresiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirdi; yapı artık bir mahalle camisinden çok, büyük bir kavşağın kenarındaki bir anıt gibi algılanır.

Restorasyon ve bugünkü durum

Pertevniyal Valide Sultan Camii, yirminci ve yirmi birinci yüzyıllarda çeşitli onarımlardan geçti. Bu onarımlarda caminin cephelerindeki taş süslemeler temizlendi, kalem işleri yenilendi ve yapının taşıyıcı sistemi güçlendirildi. Türbe de onarılarak ziyarete açık tutuldu. Bugün cami, Aksaray'ın en dikkat çekici yapılarından biri olarak ibadete açıktır ve mimarlık tarihine ilgi duyanların sık ziyaret ettiği yerler arasındadır.

Caminin bulunduğu bölge, bugün İstanbul'un en kalabalık ve en hareketli bölgelerinden biridir. Metro, tramvay ve otobüs hatlarının buluştuğu Aksaray, şehrin farklı bölgelerinden gelen insanların geçtiği bir kavşak noktasıdır. Pertevniyal Valide Sultan Camii, bu kalabalığın ortasında, geçmişin farklı bir yüzünü hatırlatan bir yapı olarak durmaya devam eder.

Bir annenin camisi, bir dönemin aynası

Pertevniyal Valide Sultan Camii, Osmanlı Devleti'nin on dokuzuncu yüzyılda Batı ile kurduğu ilişkinin mimarideki bir yansımasıdır. Klasik Osmanlı camilerinin sade ve ağırbaşlı çizgileri yerine, burada farklı mimari geleneklerden alınmış unsurlar bir araya getirilmiştir. Bu karışım, dönemin saray çevrelerinin yeni bir estetik arayışını ve Avrupa'daki mimari akımları takip etme isteğini gösterir.

Caminin banisi Pertevniyal Sultan'ın hayatı da dönemin çalkantılarını yansıtır. Oğlunun tahta çıkışıyla zirveye ulaşan bir valide sultan, oğlunun trajik ölümüyle büyük bir acı yaşadı. Yaptırdığı cami, hem onun dindarlığının hem de saray içindeki nüfuzunun bir anıtı oldu.

Yirminci yüzyılda Aksaray'da yapılan yol çalışmaları ise caminin kaderini değiştirdi. Bir mahallenin merkezinde yükselen yapı, geniş caddeler ve kavşaklar arasında yalnız kaldı. Bu değişim, İstanbul'un modernleşme sürecinde tarihî dokunun nasıl dönüştüğünü gösteren çarpıcı bir örnektir. Bugün caminin yanından hızla geçen arabaların sürücüleri, bu ilginç yapının hikâyesini çoğu zaman fark etmeden yollarına devam eder. Yapıya yakından bakan biri ise, bir annenin oğlu için kurduğu dünyanın ve bir imparatorluğun son döneminin estetik arayışlarının izlerini görebilir.