1906 Paris Salonu: Osman Hamdi'nin 'Kaplumbağa Terbiyecisi' ve bitmeyen yorumları

Bir tablonun Paris yolculuğu

1906'da Paris'teki Grand Palais'de açılan Salon sergisinde bir Osmanlı ressamının tablosu "L'homme aux tortues", yani "Kaplumbağalı Adam" adıyla yer aldı. Ressam, İstanbul Müze-i Hümayunu'nun müdürü, Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurucusu ve 64 yaşındaki Osman Hamdi Bey'di. Tablo sonradan Türkiye'de "Kaplumbağa Terbiyecisi" adıyla tanındı ve Türk resminin en bilinen eseri hâline geldi. Osman Hamdi, bir yıl sonra, 1907'de tablonun ikinci ve daha küçük bir versiyonunu yaptı.

Tablo, ilk sergilendiği yıllarda pek dikkat çekmedi; ancak sonraki on yıllarda hakkında yazılan yorumlar, tablonun kendisi kadar ünlü oldu.

Tabloda ne var?

Belinde sıkı bir kuşakla bağlanmış, eteği işlemeli uzun kırmızı bir giysi giymiş sakallı yaşlı bir adam, mavi çinilerle kaplı, eşyasız ve bakımsız bir odada izleyiciye yarı arkası dönük biçimde ayakta durur. Başında, etrafına gelişigüzel bir yemeni sarılmış bir arakiye vardır. Elleri arkasında kavuşturulmuştur ve bir ney tutar; sırtında bir nakkare asılıdır, buna bağlı bir mızrap boynundan aşağı sarkar. Adamın ayaklarının dibinde, yerdeki yeşil yaprakları yiyen kaplumbağalar vardır. Odanın tek ışık kaynağı adamın önündeki alçak penceredir. Pencerenin üzerinde "Şifâü'l-kulûb likâü'l-mahbûb", yani "Gönüllerin şifası sevgiliye kavuşmaktır" anlamına gelen bir yazı okunur.

Mekân, Bursa'daki Yeşil Cami'nin üst katındaki bir odadır; duvarlardaki sıvalar ve çiniler yer yer dökülmüştür. Adamın kıyafeti, Tanzimat'la birlikte fesin ve Batı tarzı giyimin yaygınlaşmasından önceki bir döneme aittir. Kıyafeti ve çalgıları onun bir derviş olabileceğini düşündürür. Bazı yorumcular sırtta asılı duran nesnenin, dervişlerin ve dilencilerin kullandığı keşkül olduğunu ileri sürer.

Ressamın kendisi

Osman Hamdi 30 Aralık 1842'de İstanbul'da doğdu. Babası, ülkenin ilk maden mühendislerinden olup 1877'de sadrazamlığa kadar yükselen İbrahim Ethem Paşa'ydı. Babası onu hukuk öğrenimi için Paris'e gönderdi; Paris'te kaldığı uzun yıllar boyunca hukuk öğrenimini sürdürürken dönemin ünlü ressamları Jean-Léon Gérôme ve Gustave Boulanger'in atölyelerinde resim eğitimi aldı. 1867 Paris Dünya Sergisi'ne üç tablo gönderdi.

Türkiye'ye döndükten sonra ilk görevi Bağdat'taydı; Mithat Paşa'nın valiliği sırasında bu şehrin görünümlerini resimledi ve bölgenin tarihine, arkeolojisine ilgi duydu. 1881'de Müze-i Hümayun'un müdürü oldu ve bu görevi ölümüne kadar 29 yıl sürdürdü. 1883'te Asar-ı Atika Nizamnamesi'ni yeniden düzenleyerek eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını sınırlayan kuralları güçlendirdi. Aynı yıl Sanayi-i Nefise Mekteb-i Âlîsi'ni öğretime açtı; bu okul bugün Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi adıyla varlığını sürdürür. 1887–1888'de Sayda'da yaptığı kazılarda bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde sergilenen İskender Lahdi'ni buldu. İlk Türk arkeoloğu ve Türk resminde figürlü kompozisyonu kullanan ilk ressam olarak anılır.

Yorumlar: reformcu aydının yorgunluğu mu?

Tablonun en yaygın yorumu, onu geri kalmış bir toplumu çağdaşlaştırmaya çalışan bir aydının yorgunluğunun anlatımı olarak görür. Bu yoruma göre terbiyeci Osman Hamdi'nin kendisidir; kaplumbağalar ise değişime direnen ya da yavaş uyum gösteren çevreyi temsil eder. Müze, sanat okulu ve eski eser yasası gibi pek çok kurumu kurup yöneten Osman Hamdi'nin, kendi çalışma temposuna ayak uyduramayan astlarını hafif bir ironiyle hicvettiği de ileri sürülmüştür. İngilizce yazında tablo, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yavaş ve etkisiz reform girişimlerinin bir hicvi olarak okunur.

Başka bir yorum, neyi üflemeyip arkasında tutan terbiyecinin, toplumu eğitme çabasından artık vazgeçtiğini ve "derviş sabrının bile bir sonu olduğunu" gösterdiğini söyler. Lale Devri'ndeki Sadabad eğlencelerinde sırtlarına mum dikilerek serbest bırakılan kaplumbağaların ya da Paris sokaklarında dolaştırılan ve Baudelaire'in "Modern Hayatın Ressamı"nda anılan kaplumbağaların tabloya esin kaynağı olduğu da öne sürülmüştür.

İki versiyon arasındaki farklar

Bir yıl arayla yapılan iki tablonun genel kompozisyonu birbirine çok benzer. İkinci versiyonda birincideki beş kaplumbağanın yerine altı kaplumbağa vardır. Terbiyecinin sağındaki duvarda çerçeveli bir hat levhası ve pencere kenarında bir testi bulunur. Bu versiyonda ayrıca resmin ithaf edildiği kişiye dair ressamın el yazısıyla bir not vardır. Oryantalist ressamlarda olduğu gibi Osman Hamdi'nin de bazı tablolarını birden fazla kez yapması olağan bir uygulamaydı.

Bir tablonun sonradan kazandığı anlam

Kaplumbağa Terbiyecisi'nin hikâyesi, bir sanat eserinin anlamının zamanla nasıl değişebileceğini gösterir. Tablo 1906'da Paris'te fazla ilgi görmeden sergilendi. Ancak 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanı, ardından gelen savaşlar ve imparatorluğun dağılması, sonraki kuşakların bu sabırlı ama çaresiz terbiyeciye Osmanlı modernleşmesinin bir simgesi olarak bakmasına yol açtı.

Esin kaynağının 1869 tarihli bir Fransız dergisindeki gravür olabileceğinin anlaşılması, yorumları geçersiz kılmaz; ama tabloyu doğrudan bir siyasi bildiri olarak okumanın sınırlarını da hatırlatır. Ressamın kardeşi İsmail Galip Bey'in soyundan gelen tarihçi Edhem Eldem de 2012'de Muqarnas dergisinde yayımlanan "Making Sense of Osman Hamdi Bey and his Paintings" başlıklı çalışmasında ressamın tablolarını kendi dönemi ve hayatı içinde ele almıştır. Mustafa Cezar'ın "Sanatta Batı'ya Açılış ve Osman Hamdi" adlı kitabı da ressamın hayatı ve eserleri üzerine başvurulan kaynakların başında gelir. Ressam 24 Şubat 1910'da Kuruçeşme'deki yalısında öldü; Ayasofya'da kılınan cenaze namazından sonra cenazesi müzenin bulunduğu Çinili Köşk'e getirildi, ardından vasiyeti üzerine Gebze'deki Eskihisar'a götürülerek defnedildi. Resimlerinin çoğunu yaz aylarını geçirdiği bu köydeki evinde yapmıştı. Bu köşk 1987'den beri müze olarak hizmet vermektedir.