Müze-i Hümayun: Aya İrini'den Osman Hamdi Bey'in Sayda lahitlerine İstanbul Arkeoloji Müzesi

İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Türkiye'nin ilk müzesi ve dünyanın önemli arkeoloji müzelerinden biridir. Osmanlı döneminde Müze-i Hümayun, yani "İmparatorluk Müzesi" adıyla kurulan bu kurum, bugünkü binasına 13 Haziran 1891'de kavuştu. Müzenin kuruluşunda ve gelişmesinde en büyük pay, ressam ve arkeolog Osman Hamdi Bey'e aittir.

Müze, yalnızca eski eserlerin sergilendiği bir yer değildi. Aynı zamanda Osmanlı'nın kendi topraklarındaki tarihî mirasa sahip çıkma çabasının bir sembolüydü. 19. yüzyılda Avrupalı arkeologlar, Osmanlı topraklarından çıkardıkları eserleri kendi ülkelerine götürüyordu. Müze-i Hümayun, bu duruma karşı bir tepki olarak gelişti. Bu yazıda müzenin kuruluşunu, Osman Hamdi Bey'in çalışmalarını, Sayda kazısını ve müzenin önemli eserlerini anlatıyoruz.

Aya İrini'deki ilk koleksiyon

Müzenin kökeni, 1846'ya kadar uzanır. Bu tarihte Tophane Müşiri Fethi Ahmed Paşa, Topkapı Sarayı'nın birinci avlusundaki Aya İrini Kilisesi'nde eski silahları ve eski eserleri bir araya getirdi. Bu koleksiyon, iki bölümden oluşuyordu: eski silahların sergilendiği "Mecma-i Esliha-i Atika" ve eski eserlerin sergilendiği "Mecma-i Âsâr-ı Atika."

1869'da bu koleksiyon resmî olarak "Müze-i Hümayun" adını aldı. Müzenin ilk müdürü olarak bir İngiliz öğretmen atandı. Ancak müze, ilk yıllarında düzenli bir yönetime kavuşamadı. 1872'de Alman tarihçi Philipp Anton Dethier müdür oldu. Dethier döneminde müzenin koleksiyonu genişletildi ve 1880'de eserler, Topkapı Sarayı'nın dış bahçesindeki Çinili Köşk'e taşındı.

Osman Hamdi Bey dönemi

1881'de Dethier'nin ölümü üzerine, müze müdürlüğüne Osman Hamdi Bey atandı. Osman Hamdi Bey, Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'nın oğluydu. Paris'te hukuk eğitimi almaya gitmiş, ancak orada resme yönelmişti. Ressam olarak da büyük bir şöhret kazanan Osman Hamdi Bey, "Kaplumbağa Terbiyecisi" gibi tablolarıyla tanınır.

Osman Hamdi Bey, müze müdürlüğünü 1910'daki ölümüne kadar sürdürdü. Bu uzun dönemde müzeyi modern bir kuruma dönüştürdü. Osmanlı topraklarının farklı bölgelerinde kazılar yaptırdı ve bu kazılardan çıkan eserleri müzeye getirtti. Ayrıca 1882'de Sanayi-i Nefise Mektebi'ni, yani güzel sanatlar okulunu kurdu. Bu okul, bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin kökenidir.

Âsâr-ı Atika Nizamnamesi

Osman Hamdi Bey'in en önemli başarılarından biri, 1884'te çıkarılan Âsâr-ı Atika Nizamnamesi'dir. Bu yönetmelik, Osmanlı topraklarında bulunan eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını yasakladı. Daha önce Avrupalı arkeologlar, kazılarda buldukları eserlerin bir kısmını kendi ülkelerine götürebiliyordu. Yeni nizamname ile tüm eserlerin devlete ait olduğu ilan edildi.

Bu düzenleme, Osmanlı'nın kendi kültürel mirasına sahip çıkma yolunda attığı önemli bir adımdı. Ancak nizamnamenin uygulanması her zaman kolay olmadı ve bazı eserler yine de yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarıldı.

Sayda kazısı ve lahitler

1887'de, bugün Lübnan'da bulunan Sayda şehrinde, tesadüfen bir kral mezarlığı bulundu. Osman Hamdi Bey, bu haberi alır almaz Sayda'ya gitti ve kazıları bizzat yönetti. Kazılarda pek çok lahit ortaya çıkarıldı. Bunların arasında en ünlüsü, İskender Lahdi'dir.

İskender Lahdi, üzerindeki kabartmalarda Büyük İskender'in savaş ve av sahnelerinin tasvir edildiği için bu adla anılır. Ancak lahdin İskender'e değil, Sayda kralı Abdalonymos'a ait olduğu düşünülmektedir. Lahit, Antik Çağ heykel sanatının en önemli örneklerinden biridir. Kabartmalardaki renk izleri, eserin orijinal hâlinde boyalı olduğunu gösterir.

Sayda'da bulunan diğer önemli eserler arasında Ağlayan Kadınlar Lahdi, Satrap Lahdi ve Likya Lahdi bulunur. Bu lahitlerin İstanbul'a getirilmesi büyük bir çaba gerektirdi. Lahitler, gemilerle İstanbul'a taşındı ve müzeye yerleştirildi.

Yeni binanın açılışı

Vallaury'nin tasarladığı yeni müze binası, 13 Haziran 1891'de ziyarete açıldı. Bu bina, neoklasik üslupta inşa edilmişti. Binaya 1903 ve 1907'de yeni kanatlar eklendi. Müze, bugün üç ana bölümden oluşur: Arkeoloji Müzesi, Eski Şark Eserleri Müzesi ve Çinili Köşk.

Önemli eserler

İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde dünya tarihinin en önemli eserlerinden bazıları bulunur. Eski Şark Eserleri Müzesi'nde, tarihin bilinen en eski barış antlaşmalarından biri olan Kadeş Antlaşması'nın bir nüshası sergilenir. Bu antlaşma, Hititler ile Mısırlılar arasında imzalanmıştır. Müzede ayrıca Kudüs'te bulunan Siloam Yazıtı gibi önemli eserler de yer alır.

Avrupa'da yankılar

Sayda kazısının sonuçları, Avrupa'da büyük ilgi gördü. Osman Hamdi Bey, Fransız arkeolog Théodore Reinach ile birlikte kazının sonuçlarını "Une nécropole royale à Sidon" (Sayda'da Bir Kraliyet Nekropolü) adıyla 1892'de Paris'te yayımladı. Bu yayın, Osmanlı arkeolojisinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı.

Mirasa sahip çıkan bir ressam

İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Osmanlı'nın kendi topraklarındaki tarihî mirasa sahip çıkma çabasının en somut sonucudur. 19. yüzyılda Avrupa müzeleri, Osmanlı topraklarından götürülen eserlerle doluyordu. Osman Hamdi Bey ve onun önderliğinde çıkarılan nizamname, bu duruma karşı bir duruş sergiledi.

Osman Hamdi Bey'in hikâyesi, bir ressamın aynı zamanda arkeolog, müze müdürü ve sanat okulu kurucusu olabildiğini gösterir. Onun Sayda'daki kazısı, bir Osmanlı müzesinin uluslararası alanda saygın bir yer edinmesini sağladı. Reinach ile birlikte yaptığı yayın, Osmanlı'nın arkeoloji alanında Avrupa ile eşit bir konuşma yürütebildiğini kanıtladı.

Bugün müzeyi ziyaret edenler, İskender Lahdi'nin önünde durduğunda yalnızca Antik Çağ'ın sanatını değil, bu eserin İstanbul'a nasıl geldiğinin hikâyesini de görürler. Vallaury'nin lahitlere benzeyen cephesi, bu hikâyenin bir parçasıdır. Müze, bir koleksiyondan çok, bir devletin kendi toprağındaki geçmişi nasıl sahiplendiğini anlatan bir anıt olarak okunabilir. Aya İrini'deki dağınık eserlerden dünyaca tanınan bir kuruma uzanan bu yol, kırk beş yıllık bir sabrın ürünüdür. Bu sabrın en görünür yüzü Osman Hamdi Bey'dir; ancak ondan önce Aya İrini'de eserleri toplayan Fethi Ahmed Paşa'yı ve Dethier'yi de hatırlamak gerekir.