Türk kadını seçme hakkını dünyada ilk mi aldı? Yeni Zelanda 1893, Finlandiya 1906, Türkiye 1934 ve Fransa 1944

Türkiye'de kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını 5 Aralık 1934'te, Anayasa ve seçim kanununda yapılan değişiklikle kazandı. Bu hak bazen "dünyada ilk" ya da "dünyanın en erkenlerinden" diye anlatılır. Kaynaklar daha dengeli bir tablo gösterir. Ulusal ölçekte kadınlara oy hakkı tanıyan ilk yer 1893'te Yeni Zelanda'ydı; Avrupa'da ilk Finlandiya 1906'da bu hakkı verdi. Buna karşılık Fransa'da kadınlar 1944'e, İsviçre'de federal düzeyde 1971'e kadar oy kullanamadı. Yani Türkiye ilk değildi, ama birçok Avrupa ülkesinden önce davrandı.

Türkiye'de üç adım

İngilizce Wikipedia'nın "Women's suffrage in Turkey" maddesine göre haklar bir dizi kanunla, aşama aşama verildi:

- 3 Nisan 1930: Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Seçimler Eylül başından 20 Ekim 1930'a kadar sürdü. Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı Kılıçkaya kasabasında Sadiye Hanım belediye başkanı seçildi ve "Türkiye'nin ilk kadın belde belediye başkanı" oldu.
- 26 Ekim 1933: Köy Kanunu'nun 20. maddesini değiştiren 2329 sayılı kanunla kadınlar muhtar ve ihtiyar heyeti üyesi seçilebildi. Aydın Çine'ye bağlı Demirdere köyünde yaklaşık 500 oyla seçilen Gül Esin ilk kadın muhtar oldu.
- 5 Aralık 1934: Anayasa ve seçim kanunu değiştirildi; milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.

5 Aralık 1934 oylaması

İngilizce maddeye göre değişiklik önergesini Başbakan İsmet İnönü ve 191 milletvekili verdi. Önerge 5 Aralık 1934'te Meclis'te görüşüldü ve 317 üyeli Meclis'te oylamaya katılan 258 milletvekilinin tamamının oyuyla kabul edildi. Anayasa'nın 10. ve 11. maddeleri değiştirildi: kadınlar 22 yaşında seçmen, 30 yaşında milletvekili adayı olabilecekti. Seçim kanunundaki değişiklik 11 Aralık 1934'te yapıldı. 7 Aralık 1934'te Türk Kadınlar Birliği İstanbul'da Beyazıt Meydanı'nda büyük bir kutlama mitingi ve Beyazıt'tan Taksim'e yürüyüş düzenledi.

8 Şubat 1935'teki V. Dönem seçimlerinde 17 kadın milletvekili Meclis'e girdi. 1936 başındaki ara seçimde emekli öğretmen Hatice Özgener'in Çankırı'dan seçilmesiyle sayı 18'e çıktı.

Dünyada durum ne idi?

İngilizce Wikipedia'nın "Women's suffrage" maddesi, kadın oy hakkının ilk dalgasının 1893-1930 arasında İngilizce konuşulan ülkeleri, İskandinav devletlerini ve Avrupa'nın bazı bölgelerini kapsadığını yazar. Ulusal ölçekte ilk tanıma 1893'te, o zaman kendi kendini yöneten bir İngiliz kolonisi olan Yeni Zelanda'da oldu; madde bunu büyük ölçüde Kate Sheppard'ın önderlik ettiği harekete bağlar. Avrupa'da kadın oy hakkını ilk getiren yer 1906'da Finlandiya Büyük Dükalığı'ydı; 1907 seçimlerinde 19 kadın milletvekili seçildi. Birleşik Krallık'ta 1918'de 30 yaş üstü kadınlar oy hakkı kazandı; Hollanda'da kadınlar 1917'de seçilme, 1919'da seçme hakkı kazandı; Amerika Birleşik Devletleri'nde 19. Değişiklik ile 26 Ağustos 1920'de bu hak tanındı. Madde, büyük Batılı güçlerin çoğunun iki savaş arası dönemde kadınlara oy hakkı verdiğini yazar ve şu listeyi sunar: Kanada (1917), Almanya (1918), Avusturya ve Hollanda (1919), ABD (1920) ve Birleşik Krallık (1928, eşit koşullarla).

İkinci dalga 1930-1970 arasındadır; madde bu dalgada Latin Amerika'nın neredeyse tamamını, Sahra altı Afrika'nın büyük kısmını ve Avrupa'da geç kalan Fransa, İspanya ve Belçika'yı sayar. Fransız kadınları oy hakkını Temmuz 1944'te kazandı; madde Fransa'nın o tarihten önce yaklaşık on yıl boyunca kadınlara belediye seçimlerinde bile oy hakkı tanımayan tek Batı ülkesi olduğunu belirtir. Yunanistan'da eşit oy hakkı 1952'de geldi; İsviçre'de kadınlar federal düzeyde ancak 1971'de oy kullanabildi.

Arka plan: 1923 ve 1924

İngilizce maddeye göre kadınların milletvekilliği yolundaki ilk adımı 1923'te Nezihe Muhiddin önderliğinde kurulmak istenen Kadınlar Halk Fırkası'ydı. 1909 tarihli seçim kanunu nedeniyle parti kurulamadı ve girişim Türk Kadınlar Birliği adlı bir derneğe dönüştü. 1924 Anayasası hazırlanırken kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınması gündeme geldi, ama genel kurulda bu hakları yalnız erkeklere verme görüşü ağır bastı. Değişiklik ancak on yıl sonra gerçekleşti.