İrade-i Milliye: Sivas Kongresi'nin kararıyla üç günde çıkarılan gazete

Sivas Kongresi'nin 11 Eylül 1919'daki sekizinci oturumunda bir karar alındı: Milli Mücadele'nin esaslarını anlatmak ve aleyhteki propagandaya cevap vermek için bir gazete çıkarılacaktı. Üç gün sonra, 14 Eylül 1919'da, Sivas Vilayet Matbaası'nda basılan "İrade-i Milliye"nin ilk sayısı çıktı. Gazete, Heyet-i Temsiliye Ankara'ya geçene kadar Milli Mücadele'nin yayın organı oldu. Gazetenin kuruluşunu, ilk sayılarını ve yayın çizgisini gazetenin başyazılarını tek tek okuduk.

Kuruluş ve kadro

Gazeteye sorumlu müdür bulma görevi kongrenin Sivas delegesi Rasim Bey'e (Başar) verildi. Rasim Bey'den özellikle İttihat ve Terakki ile bağı olmayan birini bulması istendi. Rasim Bey, o sırada 22 yaşında olan Demircizade Selahaddin'i (Ulusalerk) sorumlu müdür olarak belirledi. Heyet-i Temsiliye üyesi Mazhar Müfit Bey (Kansu) yazı işleri müdürü oldu. Yüksel de gazetenin Mustafa Kemal Paşa liderliğinde ve Mazhar Müfit Kansu'nun yazı işleri müdürlüğünde kurulduğunu, imtiyaz sahibinin Selahattin Ulusalerk olduğunu yazar.

Gazetenin başlığının altında "Metâlib ve Âmâl-i Milliyenin Müdafiîdir" ibaresi yer alıyordu; yani "Milletin dilek ve isteklerinin savunucusudur". Bu ifade, gazetenin halkın sesini İstanbul Hükümeti'ne ve dünya kamuoyuna duyurmayı amaçladığını gösterir.

İlk sayılar

14 Eylül 1919 tarihli ilk sayıda Mustafa Kemal'in Sivas Kongresi'ni açış konuşması ile Padişah'a, Sadrazam'a ve İtilaf Devletleri'ne gönderilen yazılar yer aldı. Gazetede imzalı yazı yayımlamama kararı alınmıştı; ancak "Harekât-ı Milliyenin Esbabı" (Milli Hareketin Sebepleri) başlıklı başyazı, kongreye İstanbul delegesi olarak katılan gazeteci İsmail Hami Bey'in adıyla yayımlandı. Bu yazı ülkenin içinde bulunduğu durumu yalnızca Birinci Dünya Savaşı'na değil, yıllardır süren kötü yönetimlere bağlıyor ve Sadrazam Damat Ferit Paşa'nın politikasını eleştiriyordu.

İkinci sayıda Damat Ferit Paşa Kabinesi'ne güvensizlik bildiren ve bu kabineyle ilişkinin kesildiğini duyuran telgraflar yer aldı. Üçüncü sayının başyazısında veliaht Abdülmecid Efendi'nin layihası yayımlandı. İlk sayılardaki haberlerin yüzde kırkını telgraf metinleri oluşturuyordu.

Padişahı dışarıda tutan eleştiri

Dikkat çeken bir nokta, gazetenin ilk dönemdeki dilidir. 28 Eylül 1919 tarihli 4. sayının başyazısı, "Padişahımız Ne Emrediyor, Hükümet Ne Yapıyor" başlığıyla Damat Ferit Paşa'yı ve İstanbul hükümetini sert biçimde eleştirirken Padişah hakkında olumlu ifadeler kullandı: Padişahın Milli Mücadele'ye karşı olmadığı, Ferit Paşa'nın ise izlediği politikayla Padişaha ihanet ettiği öne sürüldü. 2 Ekim 1919 tarihli 5. sayıda yine Ferit Paşa ve kabinesi hedef alındı. Yüksel, bu tutumun Heyet-i Temsiliye'nin o dönemde hanedanı değil yalnızca İstanbul hükümetini hedef alan politikasıyla paralel olduğunu belirtir.

Ferit Paşa'nın istifasından sonra gazetenin tonu yumuşadı. 7 Ekim 1919 tarihli 6. sayıda Mustafa Kemal Paşa'nın yeni Sadrazam Ali Rıza Paşa'ya hitaben yazdığı ve yeni hükümetten Erzurum ve Sivas kongreleri kararlarına bağlı kalmasını, Meclis açılana kadar İtilaf Devletleri'yle milletin geleceğini bağlayacak anlaşmalar yapmamasını istediği metin yayımlandı. Ali Rıza Paşa'nın cevabı da 8. sayıda yer aldı.

Tiraj ve dağıtım

O güne kadar Sivas'ta çıkan gazetelerin tirajı birkaç yüzü geçmezken İrade-i Milliye'nin ilk sayısı bin adet basıldı. Talep arttıkça baskı sayısı yükseltildi ve 5.000 adede kadar çıktı. Nüshalar başta Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri olmak üzere diğer cemiyetlere ve belediyelere gönderiliyordu. İstanbul'a ve işgal altındaki şehirlere ulaşabilmesi için çeşitli resmî kurumlardan alınan zarflara konarak resmî evrak gibi gönderiliyordu.

Ankara'ya taşınmayan gazete

Heyet-i Temsiliye Sivas'tan ayrılırken gazeteyi de Ankara'ya götürmek istedi; ancak Sivas'ın ileri gelenlerinin isteği üzerine İrade-i Milliye Sivas'ta kaldı. 10 Ocak 1920'de Ankara'da yayına başlayan Hâkimiyet-i Milliye, Heyet-i Temsiliye'nin resmî yayın organı olarak onun yerini aldı. İrade-i Milliye bundan sonra yerel bir gazete olarak yayımlandı ve Milli Mücadele'yi savunmaya devam etti. Bir süre İttihat ve Terakki üyesi Halis Turgut'un sorumlu müdürlüğünde çıktı; 1921'de iki kez İstiklal Mahkemesi kararıyla kapatıldı. Yayın hayatı 1922'de sona erdi.

Değerlendirme

İrade-i Milliye, bir kongre kararından üç gün sonra çıkan ve Anadolu'daki hareketin görüşlerini doğrudan halka ve İstanbul'a duyuran ilk gazetedir. Telgraf metinleriyle dolu sayfaları, resmî zarflarla yapılan dağıtımı ve Padişahı eleştiri dışında tutan dili, Milli Mücadele'nin 1919 sonbaharındaki stratejisini yansıtır. Görevini Hâkimiyet-i Milliye'ye devretmesi de hareketin merkezinin Sivas'tan Ankara'ya geçişini gösterir.

İrade-i Milliye'nin üç günde çıkarılması, Sivas Kongresi'nin kamuoyunu ne kadar önemsediğini gösteriyor. Hareketin sesini duyurabilecek bir yayın organı olmadan geniş bir halk desteği toplamak zor olurdu. Bizce gazetenin dilinin padişahı eleştiri dışında tutması, dönemin siyasi dengesini çok iyi yansıtıyor: Hareket, kendini meşru bir çizgide tanıtmaya özen gösteriyordu. Telgraf metinleriyle dolu sayfalar ise bugün bize o günlerin iletişim yoğunluğunu anlatan birer belge. Gazetenin görevini daha sonra Ankara'daki yayına devretmesi, Millî Mücadele'nin merkezinin değişimini izlemek için de güzel bir işaret.