"Mustafa Kemal'i Samsun'a Vahdettin gönderdi" iddiası: Tayin iradesi, Bardakçı ve Nutuk

Her 19 Mayıs'ta sosyal medyada yeniden dolaşıma giren iddialardan biri, Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Sultan VI. Mehmed Vahdettin tarafından, Milli Mücadele'yi başlatması için gönderildiğidir. İddianın bazı biçimlerinde Vahdettin'in Mustafa Kemal'e "Paşa, memleketi kurtarabilirsiniz" dediği, ona altın ve gemi verdiği de anlatılır. İddia çoğunlukla tarihçi-gazeteci Murat Bardakçı'ya atfedilir. Bu yazı tayin belgelerinin ne söylediğini, Bardakçı'nın kendisinin ne dediğini ve Mustafa Kemal'in görevden alınma sürecini kaynaklarıyla izliyor.

a) İddianın ilk göründüğü yer

Vahdettin'in Milli Mücadele'deki rolüne dair tartışma, Cumhuriyet'in ilk yıllarından bu yana sürer. İddianın son yıllardaki yaygın biçimi ise Murat Bardakçı'nın "Bir Devlet Operasyonu: 19 Mayıs" adlı kitabı ve televizyon programlarındaki konuşmaları üzerinden yayıldı. Bardakçı bu konuşmalarda Samsun yolculuğunun bir devlet operasyonu olduğunu, tayin kararnamesinde Vahdettin'in de imzası bulunduğunu anlattı. Bu anlatım sosyal medyada kısa sürede "Bardakçı: Atatürk'ü Vahdettin gönderdi" biçimine dönüştü.

b) Zaman çizelgesi

• 30 Nisan 1919: Mustafa Kemal Paşa'nın 9. Ordu Müfettişliği'ne tayinine dair karar çıkar; belgede Harbiye Nazırı Şakir Paşa, Sadrazam Damat Ferit Paşa ve Sultan Vahdettin'in imzası bulunur.
• 5 Mayıs 1919: Tayin kararı resmî gazetede yayımlanır.
• 14 Mayıs 1919: Mustafa Kemal'in yanında götüreceği heyetin listesi hazırlanır.
• 19 Mayıs 1919: Mustafa Kemal Paşa Samsun'a çıkar.
• 8 Haziran 1919: Harbiye Nazırı Mustafa Kemal'i İstanbul'a geri çağırır.
• 23 Haziran 1919: İstanbul Hükümeti Mustafa Kemal'i görevinden alır ve yetkilerini kaldırır.
• 8 Temmuz 1919: Mustafa Kemal ordudaki görevinden istifa eder.
• 9 Ağustos 1919: Mustafa Kemal askerlikten ihraç edilir, nişan ve rütbeleri geri alınır.
• 11 Mayıs 1920: Mustafa Kemal hakkında idam kararı verilir.
• 13 Eylül 2022: Bardakçı, Teke Tek programında "Vahdettin gönderdi" sözünü kendisine mal edenlere tepki gösterir.

c) Kim ne dedi?

İddia Murat Bardakçı'ya atfedilse de Bardakçı bu yoruma birçok kez karşı çıktı. 13 Eylül 2022'de katıldığı Teke Tek programında şöyle konuştu:

Vahdettin göndermedi. Hayır efendim Vahdettin müfettiş olarak gönderdi. Bütün o konuşmalarda bunu söylüyorum. Ve defalarca yazdım.

Bardakçı aynı programda tayin belgesinin bir resmî prosedür olduğunu vurguladı: "Vahdettin'in imzaladığı irade ile gitmesi başka şeydir ama Vahdettin'in git Paşa memleketi kurtar İstiklal Harbi bir mücadele başlat düşmanı kov demesi başka şeydir. Böyle bir şey yok." Bardakçı'ya göre Vahdettin "zincirin son halkası" olarak belgeyi resmî olarak imzalamıştır, ancak Mustafa Kemal'in hangi amaçla gittiğini bilerek değil.

Bardakçı ayrıca Vahdettin'in belgelerini tek tek okuduğunu ve bunlarda "Mustafa Kemal Paşa'yı Millî Mücadele'yi başlatması için Samsun'a ben gönderdim" anlamına gelen açık bir ifade bulunmadığını yazdı. Ona göre Vahdettin'in San Remo'da yazdırdığı hatıralarda Mustafa Kemal'i "Yunanlılar'ın üzerine gönderme kararını" aldığını söylemesi de "Millî Mücadele'yi ben başlattım" anlamına gelmez.

d) Sosyal medyadan örnekler

İddia sosyal medyada farklı anlatılarla birlikte dolaşır. Bir kullanıcı Vahdettin'in Mustafa Kemal'e "Paşa memleketi kurtarabilirsiniz" diyerek bir yetki belgesi ve altın verdiğini yazar; bu anlatıda belge ya da tanık gösterilmez. Başka bir anlatıda Vahdettin'in Fevzi Çakmak'tan ülkeyi kurtaracak paşaların listesini istediği, listede Mustafa Kemal'in adının neden bulunmadığını sorduğu ve Çakmak'ın "Mustafa Kemal bu ülkeyi kurtarır... ama sonra seni gönderir" yanıtını verdiği anlatılır. Bu anlatılar herhangi bir belgeye dayanmaz.

e) Karşı kanıtlar

İddiaya karşı en güçlü kanıt, Mustafa Kemal Samsun'a çıktıktan sonra İstanbul Hükümeti'nin attığı adımlardır. Samsun'a çıkışından üç hafta sonra, 8 Haziran 1919'da geri çağrılmış, 23 Haziran'da görevinden alınmış, 9 Ağustos'ta askerlikten ihraç edilmiş ve 11 Mayıs 1920'de hakkında idam kararı verilmiştir. Milli Mücadele'yi başlatmak üzere gönderilmiş bir komutana karşı bu adımların atılması, iddianın anlattığı tabloyla bağdaşmaz.

Mustafa Kemal'in kendi değerlendirmesi de iddianın karşısındadır. Nutuk'un açılış bölümünde ülkenin durumunu anlatırken "Saltanat ve hilâfet makamında oturan Vahdettin soysuzlaşmış, şahsını ve bir de tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça tedbirler araştırmakta" ifadesini kullanır. Damat Ferit Paşa hükümetini de "âciz, haysiyetsiz ve korkak" olarak niteler.

Tarihçi Prof. Dr. Hakkı Uyar ise Bardakçı'nın kitabındaki yaklaşımı "örtülü olarak Vahdettin'i aklama projesi" olarak nitelemiştir. Birçok tarihçi, Mustafa Kemal'in Anadolu'ya Milli Mücadele'yi başlatmak için değil, başlamakta olan direnişi yatıştırmak ve asayişi sağlamak görevle gönderildiğini belirtir.

Değerlendirme

Mustafa Kemal Paşa'nın 9. Ordu Müfettişliği'ne tayinine dair belgede Vahdettin'in imzası vardır; bu bir resmî tayin işlemidir. Ancak Vahdettin'in onu Milli Mücadele'yi başlatmak için gönderdiğini gösteren bir belge yoktur; iddianın en çok atfedildiği isim olan Murat Bardakçı da bu yorumu açıkça reddeder. Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışından birkaç hafta sonra geri çağrılması, görevden alınması, askerlikten ihraç edilmesi ve hakkında idam kararı verilmesi, "Vahdettin Milli Mücadele'yi başlatmak için gönderdi" iddiasıyla çelişir.

Samsun'a gönderilme tartışması, bir resmî işlemin imzası ile o işlemin amacı arasındaki farkı ortaya koyuyor. Tayin belgesindeki imza bir gerçek; ama bu imzanın gizli bir Millî Mücadele planını yansıttığı iddiası belgelerle desteklenmiyor. Bizce sonraki gelişmeler, yani geri çağrılma, ihraç ve idam kararı, padişahın niyetini anlamak için en açık göstergeler. Bu konuyu tartışırken tarafların duygusal tutumlarından çok olayların sırasına bakmak daha aydınlatıcı. Tarihî kişilikleri değerlendirirken hem yaptıklarını hem de yapmadıklarını belgeler üzerinden okumak, bugünkü siyasi tartışmaların geçmişe yansıtılmasını önlüyor.