Afule ve Beysan'ın kaybı (20 Eylül 1918): Ezdrelon Ovası'nın kavşağı ve Ürdün köprüleri

Bir ovanın kalbi

Afule, Filistin'in kuzeyindeki Ezdrelon Ovası'nın (Yizreel Vadisi) ortasında, demiryollarının ve yolların kesiştiği bir kavşaktı. Beysan ise ovanın doğu ucunda, Ürdün Nehri'ne yakın eski bir şehirdi. Birinci Dünya Savaşı'nın son aylarında, 20 Eylül 1918'de, İngiliz Çöl Atlı Kolordusu'na bağlı süvari tümenleri bu iki yeri aynı gün içinde ele geçirdi.

Afule ile Beysan'ın kaybı, Yahudiye dağlarında çarpışan Osmanlı Yedinci ve Sekizinci Orduları ile Şam arasındaki ana bağlantıları kesti. Aynı gün Cenin de düştü. Ertesi sabah Ürdün ve Yermük nehirleri üzerindeki demiryolu köprüleri tutuldu. Böylece Filistin demiryolu ile Hicaz Demiryolu arasındaki bağlantı koptu.

Ovanın tarihî önemi

Ezdrelon Ovası, batıda Leccun'dan kuzeyde Nasıra eteklerine, ortada Afule'den doğuda Beysan'a ve güneyde Cenin'e kadar uzanır. Leccun yakınındaki Tel el-Mütesellim üzerinde, eski Megiddo kalesinin kalıntıları ovaya Musmus geçidinden girilen yola hâkimdir. Mısırlılar, Romalılar, Moğollar, Araplar, Selahaddin'e karşı savaşan Haçlılar ve Napolyon'un ordusu bu ovadan geçmiş ve burada savaşmıştı.

1918 Eylül'ünde hava keşfi, ovada ya da ona giden yollarda hiçbir savunma tesisi bulunmadığını bildirdi. Bölgedeki tek önemli kuvvet, Nasıra'daki Yıldırım Orduları Grubu karargâhının çevresindeki Alman birlikleriydi. Osmanlı ordularının bütün ağırlığı, kırk-elli mil güneydeki Yahudiye dağlarında, cephe hattındaydı.

Musmus geçidine yetişemeyen kuvvet

19 Eylül öğle saatlerinde Yıldırım Orduları Grubu komutanı Liman von Sanders, sahilde cephenin yarıldığını öğrenince Nasıra'daki 13. Depo Alayı'na ve askerî polise Leccun'u tutup Musmus geçidini savunma emri verdi. Altı bölük ve on iki makineli tüfekten oluşan bu kuvvet, Nasıra'dan Leccun'a yirmi dört kilometre yürümek zorundaydı.

Kuvvet geçide zamanında ulaşamadı. İngiliz 4. Süvari Tümeni geceleyin geçidi aşmış, sabaha karşı Leccun'a varmıştı. Osmanlı birlikleri Leccun-Afule yolu üzerinde ovada mevzi aldı. Sabah 05.40'ta Hint süvarilerinden oluşan 2. Mızraklı Alayı bu mevzilere çarptı. Bir bölük önden saldırırken diğeri hafif bir çukurluğu izleyerek yandan dolandı. İki bölüğün eş zamanlı hücumu, mızraklarla sonuçlandı. Kırk altı asker öldü, dört yüz yetmiş asker esir düştü.

Afule'nin düşmesi

2. Mızraklı Alayı Afule'ye doğru ilerlerken 5. Süvari Tümeni'nden Hint alayları da güneyden kasabaya yaklaşıyordu. Sabah 06.30'da yolda yedi kamyon dolusu Alman ve Osmanlı askeriyle karşılaştılar. Bir Alman subayının komutasındaki askerler kamyonlardan atlayarak makineli tüfek ateşi açtı, ama kısa sürede yenildi.

Sabah sekize doğru iki tümenin süvarileri Afule'ye girdi. Tren istasyonunda yetmiş beş Alman ve iki yüz Osmanlı askeri esir alındı. Yan hatlarda on lokomotif ve elli vagon, bir hastane, üç sağlam uçağın bulunduğu bir havaalanı ve büyük miktarda benzin ele geçirildi. Zırhlı otomobiller Beysan yolunda on iki Alman kamyonunu yakaladı. Afule'den güneye ve doğuya giden demiryolu kesildi.

Beysan'a yürüyüş

Öğleden sonra saat birde 4. Süvari Tümeni Afule'den Beysan'a doğru yola çıktı. Yol boyunca Efraim dağlarından çekilen yüz kadar asker, Şatta üzerinden ilerlerken doğuya dönük üç ağır obüsün yanında yüzü aşkın asker daha esir alındı. Afule ile Beysan arasında bir karakol hattı kuruldu ve gece yedi yüz asker daha bu hatta yakalandı.

Beysan, 20 Eylül akşamı direnişle karşılaşılmadan alındı. 4. Süvari Tümeni otuz dört saat içinde yüz on kilometre yol almış ve iki çarpışmaya girmişti. Atların eğerleri harekât başladığından beri ilk kez burada indirildi. Tümenin erzak kolları elli mil geride kalmıştı. Askerler eğerlerine bağlı torbalarda taşıdıkları son iki günlük erzakla idare etti.

Ürdün köprüleri ve kapanan geçitler

Afule'de kalan 19. Mızraklı Alayı, akşam saat 19.30'da yola çıkarak taşlık arazide gece boyunca otuz iki kilometre yürüdü ve 21 Eylül sabahı beşte Cisr el-Mecami'ye ulaştı. Ürdün ve Yermük üzerindeki raylar sökülerek Hicaz Demiryolu ile Filistin demiryolu arasındaki bağlantı kesildi. Köprülere patlayıcı yerleştirildi, ama patlatılmadı. İkinci köprü daha sonra çekilen Osmanlı birliklerince havaya uçuruldu.

Birkaç gün sonra 4. Süvari Tümeni, Beysan'dan güneye, Ürdün Vadisi boyunca inerek Yedinci ve Sekizinci Ordu kalıntılarının kaçtığı otuz iki kilometrelik boşluğu kapattı. 23 ve 24 Eylül'de birkaç geçit ele geçirildi. Yahudiye dağlarında kalan Osmanlı askerlerinin bütün çıkış yolları tıkanmış oldu.

Kavşağın kaybı ve Yedinci Ordu

Afule ve Beysan'ın kaybı, Megiddo taarruzunun neden bu kadar yıkıcı olduğunu açıklayan olaylardan biridir. Osmanlı orduları cepheyi savunurken, gerideki ova hiçbir savunma tesisi olmadan bırakılmıştı. Liman von Sanders'in son anda gönderdiği depo alayı, ovaya girişi tutmaya yetişemedi. Süvari bir gecede dağları aştığında, ovanın bütün kavşakları birkaç saat içinde el değiştirdi.

Bu kayıp, Nablus'taki karargâhında bulunan Yedinci Ordu komutanı Mustafa Kemal Paşa'nın seçeneklerini bir anda daralttı. Afule ve Beysan üzerinden kuzeye giden yollar kapanınca, ordunun tek çıkış yolu doğuya, Ürdün Nehri'ne inen Cisr ed-Damiye geçidi oldu. Mustafa Kemal Paşa, birliklerini bu yoldan Ürdün'ün doğusuna geçirerek kuşatmadan kurtarmaya çalıştı.

Beysan'ın düşmesi bu bakımdan ayrı bir önem taşır. Ovanın doğu ucundaki bu şehir tutulunca, Ürdün Vadisi'nin kuzey kısmı da İngiliz süvarilerinin denetimine girdi. Yahudiye dağlarından doğuya inen birlikler, nehri geçtikten sonra da Şam'a ulaşabilmek için uzun ve zor bir yol izlemek zorunda kaldı. Kavşakların bir günde kaybı, iki ordunun haftalar içinde dağılmasının başlangıcı oldu.