İkinci Mohaç Muharebesi (12 Ağustos 1687): aynı ovada tersine dönen tarih

İkinci Mohaç Muharebesi, 12 Ağustos 1687'de güney Macaristan'da, Mohaç yakınlarındaki Harsány dağı eteklerinde Sadrazam Sarı Süleyman Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu ile Lorraine dükü V. Charles ve Bavyera elektörü Maximilian Emanuel komutasındaki Habsburg ordusu arasında yapılan muharebedir. Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgi, 1526'da Kanuni Sultan Süleyman'ın Macar krallığını yıktığı Birinci Mohaç Muharebesi'nin yakınlarında yaşandığı için Avrupa'da sembolik bir rövanş olarak görüldü. Muharebe, Macar kaynaklarında daha çok Harsány dağı muharebesi olarak anılır. Yenilginin ardından ordu isyan etti ve aynı yılın Kasım ayında IV. Mehmed tahttan indirildi.

Budin'den sonra

1686'da Budin'in kaybı, Osmanlı'nın Macaristan'daki savunma hattında büyük bir gedik açmıştı. Sadrazam Sarı Süleyman Paşa, 1687 baharında büyük bir orduyla Macaristan'a yürüdü. Hedefi, Habsburg kuvvetlerinin güneye, Osijek ve Belgrad yönüne ilerlemesini durdurmak ve mümkünse kaybedilen toprakları geri almaktı. Habsburg ordusu da aynı yaz Drava nehri bölgesine doğru ilerliyordu. İki ordu, Ağustos başında Mohaç yakınlarında karşı karşıya geldi.

Osmanlı ordusu, savunma için uygun bir mevzi seçmiş ve tahkimat kurmuştu. Habsburg ordusu ise önce bu mevzilere saldırmaktan kaçındı ve kuzeye doğru çekilmeye başladı. Sarı Süleyman Paşa, bu çekilmeyi bir zayıflık olarak yorumlayarak saldırıya geçme kararı aldı.

12 Ağustos: Harsány dağı

12 Ağustos sabahı Osmanlı süvarileri ve yeniçeriler, Harsány dağının eteklerinde Habsburg ordusunun sol kanadına saldırdı. Bavyera elektörü Maximilian Emanuel komutasındaki bu kanat, başlangıçta zor durumda kaldı. Ancak Habsburg piyadesinin disiplinli ateşi ve takviye birliklerin zamanında yetişmesi saldırıyı durdurdu. Öğleden sonra Habsburg kuvvetleri karşı saldırıya geçti ve Osmanlı tahkimatına yüklendi. Osmanlı ordusu dağıldı ve büyük kayıplarla geri çekildi. Ordugâh, toplar ve ağırlıklar düşmanın eline geçti.

Muharebeye katılan genç subaylar arasında, ileride Osmanlı'nın en büyük rakiplerinden biri olacak olan Savoy prensi Eugen de bulunuyordu. Eugen, bu muharebede gösterdiği başarıyla dikkat çekti ve imparatorun takdirini kazandı. On yıl sonra Zenta'da Osmanlı ordusunu yenecek olan kumandan oydu.

Ordunun isyanı

Yenilginin ardından Osmanlı ordusu, Osijek'e doğru çekildi. Askerler arasında öfke büyüyordu. Maaşların ödenmemesi, arka arkaya gelen yenilgiler ve kumandanlara güvensizlik, açık bir isyana dönüştü. Ordu, sadrazamın azlini istedi ve İstanbul'a yürümeye karar verdi. Sarı Süleyman Paşa ordudan kaçarak İstanbul'a gitti; ancak kısa süre sonra yakalanarak idam edildi. Ordunun başına Siyavuş Paşa geçirildi.

Asi ordu İstanbul'a yaklaşırken saray, isyancıları yatıştırmak için birçok tavizde bulundu. Ancak isyancıların talepleri giderek büyüdü. Sonunda ulema ve devlet adamları, padişahın tahttan indirilmesine karar verdi. 8 Kasım 1687'de IV. Mehmed tahttan indirildi ve yerine kardeşi II. Süleyman geçirildi. Kırk yılı aşan bir saltanat, bir ordu isyanıyla sona ermişti.

Yenilginin askerî sonuçları

Mohaç yenilgisi, Osmanlı'nın Macaristan'daki varlığını iyice zayıflattı. Habsburg kuvvetleri aynı yıl Erdel'e girdi ve prenslik Habsburg himayesine geçti. Aralık 1687'de Eğri kalesi teslim oldu. 1688'de Belgrad kuşatıldı ve Eylül'de düştü. Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki savunma hattı birkaç yıl içinde çöktü. Aynı yıl Pressburg'da toplanan Macar meclisi, Macar tacının Habsburg hanedanında kalıtsal olmasını kabul etti; bu karar, Macaristan'ın siyasi tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Viyana ve Budapeşte arşivlerinde Mohaç

İkinci Mohaç Muharebesi'nin en ayrıntılı belgeleri, Viyana'daki Kriegsarchiv'de korunur. Lorraine dükünün ve Bavyera elektörünün raporları, savaş planları ve kayıp listeleri bu arşivde bulunur. Münih'teki Bavyera Devlet Arşivi ise Maximilian Emanuel'in seferlerine ait belgeleri barındırır. Macaristan Ulusal Arşivi, muharebeden sonraki dönemde Macaristan'ın yeniden yapılanmasına ait yazışmaları korur. Osmanlı tarafında ise dönemin tarihçisi Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, yenilgiyi ve ardından gelen isyanı bizzat tanık olduğu olaylar olarak ayrıntılı biçimde anlatır. Defterdar Sarı Mehmed Paşa'nın eseri de bu olaylara dair değerli bilgiler içerir. Bu iki tarihçinin anlatımları, yenilginin Osmanlı devlet adamları üzerinde bıraktığı derin etkiyi açıkça yansıtır.

Ressamların Mohaç'ı

İkinci Mohaç Muharebesi, Habsburg ve Macar sanatında sıkça işlenen bir konu oldu. XVII. yüzyılın sonlarında yapılan gravürler, Habsburg zaferini kutlamak ve imparatorun gücünü vurgulamak amacı taşıyordu. XIX. yüzyılda ise Macar romantik ressamları, muharebeyi Macar ulusal tarihinin bir parçası olarak yeniden yorumladı. József Borsos'un 1837 tarihli tablosu, bu dönemin ürünlerinden biridir. Bu yazıdaki görseller, muharebenin farklı dönemlerde nasıl tasvir edildiğini göstermektedir.

Bir ovanın iki hikâyesi

İkinci Mohaç Muharebesi, tarihin ironilerle dolu olduğunu gösteren bir olaydır. 161 yıl önce aynı bölgede kazanılan zafer, Osmanlı'ya Orta Avrupa'nın kapılarını açmıştı. 1687'deki yenilgi ise bu kapıların kapanmasının sembolü oldu. Ancak muharebenin asıl önemi, sembolizminden çok sonuçlarındadır: bir ordunun isyanı, bir padişahın tahttan inişi ve Orta Avrupa'daki savunma hattının çöküşü. Bize göre bu muharebe, Osmanlı'nın askerî sorunlarının artık yalnızca cephede değil, ordunun kendi içinde de çözülmesi gerektiğini gösteren bir uyarıydı. Bu uyarı, gelecek yüzyılın ıslahat tartışmalarının da başlangıç noktalarından biri oldu.