Vech'in kaybı (23-24 Ocak 1917): Kızıldeniz kıyısında Medine'yi savunmaya çeken çıkarma

Kızıldeniz kıyısında küçük bir liman

Vech, bugün Suudi Arabistan'da el-Vech adıyla bilinen, Kızıldeniz kıyısında küçük bir liman kasabasıdır. Birinci Dünya Savaşı'nda, 23-24 Ocak 1917'de, İngiliz donanmasının desteklediği bir Arap kuvveti denizden çıkarma yaparak buradaki Osmanlı garnizonunu yendi. Bu küçük çarpışma, Hicaz'daki savaşın yönünü değiştirdi.

Vech'in kaybı, Medine'den Mekke'ye ilerlemeye hazırlanan Osmanlı kuvvetlerinin sağ kanadını tehdit etti. Fahreddin Paşa'nın birlikleri Medine'ye çekildi ve Osmanlı tarafı Hicaz'da taarruz yerine savunmaya geçti. Medine savaşın sonuna kadar direndi, ama bundan sonra Hicaz'daki savaşın merkezi kuzeye, demiryolu boyunca Akabe ve Maan yönüne kaydı.

1916 sonunda Hicaz

Arap İsyanı Haziran 1916'da başlamıştı. İsyancılar Mekke'yi, Cidde'yi ve Taif'i ele geçirmiş, ama Medine'yi alamamıştı. Demiryoluyla takviye edilen Medine garnizonu, Fahreddin Paşa komutasında güçlü bir savunma kurmuştu. 1916 sonbaharında Osmanlı kuvvetleri Medine'den güneye, Mekke'ye doğru bir ilerleme başlattı. Mekke'ye giden yollar zayıf savunuluyordu ve Yenbu limanı da tehdit altındaydı.

İngiliz irtibat subayı T. E. Lawrence, bu ilerlemeyi durdurmak için cesur bir öneride bulundu: Arap kuvvetleri, Osmanlı hatlarının gerisine, kuzeye kaydırılmalı ve Hicaz Demiryolu'nu tehdit etmeliydi. Böylece Medine'deki kuvvetler, ikmal yollarını korumak için güneye yürümekten vazgeçmek zorunda kalacaktı. Bu planın ilk hedefi Vech'ti.

Faysal'ın yürüyüşü ve donanmanın çıkarması

Hazırlanan planda iki kuvvet Vech'e yönelecekti. Emir Faysal, yarısı deveye binmiş on bin kadar savaşçıyla 4 Ocak 1917'de Yenbu yakınındaki kampından çıkarak kıyı boyunca üç yüz yirmi kilometre kuzeye yürüyecekti. Aynı anda İngiliz donanması, beş yüz elli Arap savaşçısını gemilerle taşıyarak Vech'e çıkaracaktı.

Faysal, Yenbu'yu korumasız bırakmaktan çekiniyordu. İngiliz irtibat subayı Albay Cyril Wilson, geride kalan birliklerin donanmanın yardımıyla her saldırıya dayanabileceğine onu ikna etti. Wilson'un kendisi bundan emin değildi, ama bu güvence olmadan Faysal'ın yürüyüşe çıkmayacağını biliyordu.

23-24 Ocak: Vech'te sokak çarpışmaları

İngiliz donanması 23 Ocak'ta Vech önüne geldi. Kaptan William Boyle komutasındaki altı gemide elli top vardı. Ancak Faysal'ın kuvvetlerinden iz yoktu. Gemiler Osmanlı mevzilerini bombalamaya başladı. Atışları bir deniz uçağı yönlendiriyordu. Binbaşı Charles Vickery ve Yüzbaşı Norman Bray komutasındaki Arap kuvvetinden bir grup, uygun bir çıkarma yeri bulmak için karaya çıkarıldı.

24 Ocak'ta Arap kuvvetinin tamamı karaya çıktı. Deneyimsiz savaşçıların yaklaşık yarısı çarpışmaya katılmayı reddetti. Kalanlar saldırıya geçti. Vech'teki Osmanlı kuvveti, sekiz yüz Türk askeri ile beş yüz kişilik deveye binmiş bir Arap birliğinden oluşuyordu. Sokak sokak süren çarpışmada, donanmanın topçu ateşinin büyük katkısıyla Osmanlı birlikleri kasabadan çıkarıldı ve iç bölgeye çekildi. Kasabada kalanlar esir düştü.

Faysal ve Lawrence çarpışmadan iki gün sonra Vech'e ulaştı. Lawrence gecikmeyi su sıkıntısına bağladı. Asıl neden ise yolda yaşanan bir olaydı: Emir Abdullah'ın adamları Vadi Ays yakınında kıdemli bir Osmanlı subayı olan Eşref Bey'i ve yirmi bin sterlin altın taşıyan bir ikmal kolunu ele geçirmişti. Faysal'ın kuvvetleri bu haberin sevinciyle zaman kaybetmişti.

Medine'nin savunmaya çekilmesi

Vech'in kaybı, Mekke üzerine yürüyen Osmanlı kuvvetinin sağ kanadını tehdit etti. Kuvvetler Medine'ye geri döndü. Bundan sonra Medine'deki birliklerin yarısı şehrin savunmasına, kalanı demiryolu boyuna dağıtıldı. Osmanlı tarafı, Arap İsyanı'na karşı taarruzdan savunmaya geçmiş oldu.

Almanlar, stratejik değeri sınırlı gördükleri Medine'nin boşaltılmasını önerdi. Osmanlı yönetimi ise kutsal şehrin manevi önemini göz önüne alarak bu öneriyi kabul etmedi. Medine garnizonu on dört bin askere, demiryolu boyundaki birlikler ise on bir bin askere ulaştı. Lawrence, Medine'yi almaya uğraşmadan Hicaz'ın geri kalanının ele geçirilebileceğini ve şehrin yalnız bırakılabileceğini düşündü.

Akabe'ye giden yol

Faysal, karargâhını Vech'e taşıdı. Buradan üç yüz yetmiş kilometre kuzeydeki Akabe limanına yönelik harekâtı planladı. Vech ve Temmuz 1917'den sonra Akabe, Arap kuvvetlerinin iç bölgelerde dört yüz seksen kilometre derinliğe kadar yürüttüğü harekâtların ikmal limanları oldu. Çarpışmadan sonraki haftalarda Mısır'dan Vech'e uçaklar ve zırhlı otomobiller gönderildi.

Küçük bir çarpışmanın büyük etkisi

Vech, askerî ölçek bakımından küçük bir çarpışmadır. Birkaç yüz kişilik bir çıkarma kuvveti, deniz topçusunun desteğiyle bin üç yüz kişilik bir garnizonu kasabadan çıkardı. Ancak sonuçları, Hicaz'daki savaşın bütün düzenini değiştirdi. Osmanlı kuvvetlerinin Mekke'yi geri alma ihtimali ortadan kalktı. Medine, bir taarruz üssü olmaktan çıkıp kuşatılmış bir kaleye dönüştü.

Vech'in asıl dersi, deniz gücünün kıyı savaşındaki yeriydi. Cidde'de olduğu gibi Vech'te de İngiliz gemilerinin ateşi belirleyici oldu. Osmanlı Devleti'nin Kızıldeniz'de denizden destek verebilecek bir kuvveti yoktu. Kıyıdaki her garnizon, karadan gelen tehdide ek olarak denizden gelen topçu ateşiyle de karşı karşıyaydı.

Fahreddin Paşa'nın Medine'de iki yıl süren direnişi, Vech'ten sonra kurulan bu savunma düzeninin sonucuydu. Medine'nin kutsallığı nedeniyle boşaltılmaması, binlerce askerin Filistin cephesinden uzakta tutulması anlamına geliyordu. Bu askerler, 1918 Eylül'ünde Mustafa Kemal Paşa'nın Yedinci Ordusu Nablus'ta çok zor koşullarda savaşırken başka bir yerde, Hicaz Demiryolu'nun ucunda bekliyordu.