Cenin'in kaybı (20 Eylül 1918): Yedinci ve Sekizinci Orduların ikmal üssünün düşmesi

Ezdrelon Ovası'nın güney kapısı

Cenin, Filistin'in kuzeyinde, Ezdrelon Ovası'nın (Yizreel Vadisi) güney kenarında, Nablus'tan kuzeye inen yolun ovaya açıldığı noktada bulunan bir kasabadır. Birinci Dünya Savaşı'nın son aylarında, 20 Eylül 1918'de, Avustralya hafif süvarileri tarafından ele geçirildi. Cenin, Osmanlı Yedinci ve Sekizinci Ordularının ana ikmal üssü ve cephane deposuydu.

Kasabanın düşmesi, Yahudiye dağlarından kuzeye çekilmeye çalışan Osmanlı birliklerinin önündeki ana yolu kapattı. Bir gece içinde binlerce asker esir düştü. Cenin'in kaybı, Megiddo Muharebesi olarak bilinen büyük İngiliz taarruzunun en ağır sonuçlarından biriydi.

Megiddo taarruzu ve süvari yarması

19 Eylül 1918 sabahı İngiliz XXI. Kolordusu, sahil kesiminde yoğun bir topçu ateşinin ardından Osmanlı cephesini yardı. Öğleden sonra XX. Kolordu da Nablus yönünde saldırıya geçti. Piyadenin açtığı gedikten General Harry Chauvel komutasındaki Çöl Atlı Kolordusu kuzeye aktı. Süvari tümenleri Şaron Ovası boyunca ilerledi, Karmel dağlarını Musmus geçidinden aştı ve Ezdrelon Ovası'na indi.

Bu süvari harekâtının amacı, Yahudiye dağlarında piyadeyle çarpışan iki Osmanlı ordusunun gerisindeki iletişim ve ikmal hatlarını kesmekti. 20 Eylül'de Afule, Beysan ve Cenin ele geçirildi. Ertesi gün Nablus'taki Yedinci Ordu karargâhı ile Nasıra'daki Yıldırım Orduları Grubu karargâhı da düştü.

20 Eylül akşamı: Cenin'e hücum

20 Eylül öğleden sonra Avustralya Atlı Tümeni komutanı, 3. Hafif Süvari Tugayı'na Cenin'i alma emri verdi. 9. ve 10. Hafif Süvari Alayları, bir at topçusu bataryası ve dört zırhlı otomobille birlikte Leccun'dan yola çıktı. Saatte on altı kilometre hızla ilerleyen kuvvet, Cenin'in kuzeybatısında bir zeytinlikte bin iki yüz ile bin sekiz yüz arasında Alman ve Osmanlı askerinden oluşan bir ileri karakola rastladı. Kılıçlarını çekerek hücum eden süvariler bu kuvvetin tamamını esir aldı.

10. Hafif Süvari Alayı, Cenin'den kuzeye ve doğuya, Beysan'a giden yolları kesti. 9. Alay ise başka bir yönden kasabaya girdi. Leccun'dan Cenin'e kadar on sekiz kilometreyi yetmiş dakikada aşan süvariler, iki yönden kasabaya girerek garnizonu şaşırttı. Pencerelerden ve bahçelerden ateş eden Alman makineli tüfekçileriyle iki saat süren bir çarpışma yaşandı. Sonunda direnenler ya öldü ya esir düştü.

Bir ordunun deposu

Cenin, iki Osmanlı ordusunun ana ikmal ve cephane deposuydu. Kasabada çok miktarda top, makineli tüfek ve cephane ele geçirildi. Kasaba aynı zamanda Almanların bölgedeki ana hava üssüydü. İki havaalanında yakılmış yirmi dört uçak bulundu. Tren istasyonunda lokomotifler, vagonlar ve donanımlı atölyeler vardı. Üç hastane de süvarilerin eline geçti.

Ele geçirilen yaklaşık yirmi bin sterlinlik altın, ikmal hatlarının çok gerisinde kalan İngiliz süvarilerinin sonraki günlerde yerel halktan erzak ve yem satın almasında kullanıldı.

Dotan geçidinde gece

Kasabayı aldıktan sonra iki alay, Cenin'in bir buçuk kilometre güneyinde, Dotan geçidinin çıkışında mevzilendi. Bu yol, Nablus ve Tulkerem'den kuzeye, Cenin'e ve Şam'a giden iyi bir yoldu. 20 Eylül akşamı saat dokuzda, geri çekilen uzun bir Alman ve Osmanlı kolu makineli tüfek ateşiyle durduruldu. İki bin sekiz yüz asker ve dört top esir alındı.

Gece boyunca dağlardaki İngiliz piyade saldırılarından kaçarak kuzeye çekilen binlerce asker, geçidin çıkışında süvarilerin eline düştü. Sayıca kat kat az olan Avustralya hafif süvarileri, gece boyunca yedi binden fazla esiri kılıçları çekili hâlde bekledi. Sabaha karşı takviyeler geldi. Ova esirlerle, otomobillerle, kamyonlarla, arabalarla ve hayvanlarla dolmuştu. Yedi bin kadar esir, on saatlik bir yürüyüşle Leccun'daki esir kampına götürüldü.

Yedinci Ordu'nun çekilişi

Taarruzun başlamasından kırk saat sonra Yedinci Ordu'nun büyük kolları Nablus'tan kuzeydoğuya, Şeria Nehri yönüne çekilmeye başladı. Ordu komutanı Mustafa Kemal Paşa, Cenin ve Beysan'ın kaybıyla kuzey yollarının kapandığını görünce birliklerini Ürdün Nehri'nin doğusuna geçirmeye yöneldi. Bu çekiliş, Ürdün üzerindeki geçitlerde ağır kayıplar pahasına yapıldı.

Yıldırım Orduları Grubu komutanı Liman von Sanders, 20 Eylül sabahı İngiliz süvarilerinin Nasıra'ya girmesiyle karargâhını bırakmak zorunda kalmıştı. Taberiye üzerinden Semah'a çekilen Liman Paşa, Hule Gölü'nden İrbid'e uzanacak bir artçı hattı kurmaya çalıştı.

Cenin'in kaybından çıkan sonuç

Cenin'in düşmesi, Filistin cephesindeki Osmanlı savunmasının neden bu kadar hızlı çöktüğünü anlamak için anahtar bir olaydır. Yahudiye dağlarındaki iki ordu, cepheden otuz-kırk mil gerideki ovada kurulmuş ikmal üslerine ve yollara bağımlıydı. Sahil kesiminde açılan gedikten geçen süvari, bu üsleri bir gün içinde ele geçirdi. Cephedeki birlikler daha çarpışırken gerilerindeki yollar kapanmıştı.

Ezdrelon Ovası'nın geçitleri tek tek tutuldu: Leccun, Afule, Beysan ve Cenin. Dağlardan ovaya inen her yol bir esir tuzağına dönüştü. Bu düzen, Megiddo taarruzunu yalnızca bir cephe yarması değil, bir kuşatma harekâtı hâline getirdi.

Bu çöküşün içinden sağlam bir kuvvet çıkarabilen az sayıdaki komutandan biri Mustafa Kemal Paşa'ydı. Yedinci Ordu'nun kalıntıları Ürdün'ün doğusundan Şam'a, oradan Halep'e çekildi. Ekim sonunda Halep'in kuzeyinde kurulan savunma hattı, bir yıl sonra Misak-ı Millî sınırlarının güneydeki çizgisine esas olacaktı. Cenin'de kapanan yol, böylece Anadolu'nun güney sınırının çizilmesine kadar uzanan bir çekilişin başlangıcı oldu.