Austen Henry Layard ve Nimrud kazıları: Osmanlı Musul'undan British Museum'a Asur kabartmaları

Kasım 1845'te genç İngiliz gezgin Austen Henry Layard, Osmanlı'nın Musul eyaletinde, Dicle kıyısındaki Nimrud höyüğünde kazıya başladı. Birkaç gün içinde, Asur krallarının MÖ 9. yüzyılda yaptırdığı sarayların kabartmalı duvar levhalarını buldu. Layard'ın kazıları, Avrupa'da Asur medeniyetine büyük bir ilgi uyandırdı; bulunan kanatlı boğa heykelleri ve kabartmalar, Londra'daki British Museum'a taşındı. Layard, yıllar sonra İngiltere'nin İstanbul büyükelçisi olarak Osmanlı'ya geri döndü. Bu yazıda, Layard'ın Osmanlı topraklarındaki kazılarını ve onun Osmanlı ile ilişkisini anlatıyoruz.

Genç bir gezgin

Layard, 1817'de Paris'te doğdu. Gençliğinde Londra'da hukuk eğitimi aldı; ancak bu meslekten hoşlanmadı. 1839'da Seylan'a (bugünkü Sri Lanka) gitmek üzere karadan yola çıktı. Yolculuğu sırasında Anadolu'dan, Suriye'den ve Mezopotamya'dan geçti. Musul'da, Dicle'nin karşı kıyısındaki büyük höyükleri gördü ve bu höyüklerin altında eski Asur şehirlerinin yattığına inandı.

Layard, Seylan'a gitmekten vazgeçti ve bir süre İran'da, Bahtiyari aşiretleri arasında yaşadı. Daha sonra İstanbul'a geldi ve İngiltere'nin İstanbul büyükelçisi Stratford Canning'in yanında gayriresmî olarak çalışmaya başladı. Canning, Layard'ın Mezopotamya'daki höyüklerde kazı yapma planını destekledi ve ilk kazılar için kendi cebinden para verdi.

Nimrud'daki keşifler

Layard, 1845 sonbaharında Musul'a geldi ve Nimrud höyüğünde kazıya başladı. Kazının ilk günlerinde, Asur kralı II. Asurnasirpal'in sarayının duvarlarını süsleyen kabartmalı taş levhaları buldu. Bu kabartmalar, kralın av sahnelerini, savaşlarını ve törenlerini gösteriyordu. Kazılar ilerledikçe, sarayın kapılarını koruyan devasa kanatlı boğa ve aslan heykelleri ortaya çıktı.

Kazılar başlangıçta yerel Osmanlı yöneticileriyle bazı sorunlara yol açtı. Ancak Canning, İstanbul'da Babıâli'den Layard'ın kazılarına izin veren ve bulunan eserlerin İngiltere'ye götürülmesine olanak tanıyan bir ferman aldı. Bu ferman sayesinde Layard, kazılarını rahatça sürdürdü.

Ninova ve kalıntıları

Layard, 1849'da "Ninova ve Kalıntıları" (Nineveh and Its Remains) adlı kitabını yayımladı. Kitap, İngiltere'de büyük ilgi gördü ve çok sattı. Layard, 1849–1851 arasında ikinci bir kazı yaptı ve bu kez Musul'un karşısındaki Kuyuncuk höyüğünde, Asur kralı Sanherib'in sarayını buldu. Bu kazılarda, Asur kralı Asurbanipal'in kütüphanesine ait çivi yazılı tabletlerin bir kısmı da ortaya çıktı.

Layard'ın kazılarında çalışan yerel işçiler arasında Musul'lu Hürmüz Rassam da vardı. Rassam, sonradan kendisi de kazılar yöneterek Asurbanipal'in kütüphanesinin büyük bir kısmını buldu ve Mezopotamya arkeolojisinin önemli isimlerinden biri oldu.

İstanbul büyükelçisi Layard

Layard, kazılardan sonra İngiltere'de siyasete atıldı ve milletvekili oldu. 1877'de İngiltere'nin İstanbul büyükelçisi olarak atandı. Görevi, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve sonrasındaki Berlin Kongresi dönemine denk geldi. Layard, bu dönemde Sultan II. Abdülhamid ile sık sık görüştü. 1880'de görevinden ayrıldı ve Venedik'e yerleşti. 1894'te Londra'da öldü.

Asur kabartmalarının anlattıkları

Layard'ın bulduğu kabartmalar, Asur krallarının dünyasını ayrıntılı biçimde gösterir. II. Asurnasirpal'in sarayındaki levhalarda kral, aslan avında arabasından ok atarken, düşman şehirlerini kuşatırken ya da tanrılara sunu yaparken görülür. Kanatlı koruyucu figürler, kralın arkasında kutsal ağaca su serpen sahnelerde yer alır. Levhaların üzerinden geçen çivi yazılı metinler, kralın unvanlarını ve yaptığı işleri anlatır.

Bu kabartmalar, 19. yüzyılda Avrupa'da büyük bir heyecan yarattı. Asur'un o güne kadar Avrupalılar tarafından bilinen bilgileri, çoğunlukla Kitab-ı Mukaddes'teki anlatımlardan ve antik Yunan yazarlarından geliyordu. Layard'ın kazıları, bu medeniyetin kendi eserlerini ve yazılarını gün ışığına çıkardı. Kısa süre sonra çivi yazısının çözülmesiyle birlikte, Asur kralların yıllıkları okunabilir hâle geldi.

Layard'ın kazıları, Musul'un toplumsal hayatına da yansıdı. Kazılarda yüzlerce yerel işçi çalıştı; Araplar, Kürtler ve Süryani Hristiyanlar aynı kazı alanında yan yana iş gördü. Layard, kitaplarında bu işçilerin hayatlarını, Musul'daki Osmanlı yöneticilerini, aşiret reislerini ve bölgenin gündelik hayatını da canlı bir dille anlatır. Bu anlatımlar, 1840'ların Osmanlı Musul'u hakkında değerli bir tanıklık niteliği taşır.

Layard'ın çizimleri de ayrı bir öneme sahiptir. Layard, bulduğu kabartmaların pek çoğunu yerinde çizdi. Bazı levhalar taşıma sırasında kırıldı ya da yerinde bırakıldı; bu levhaların bugün bilinen tek kaydı, onun çizimleridir.

Bir gezginin hikâyesi

Austen Henry Layard'ın hayatı, 19. yüzyılda Osmanlı topraklarında Avrupalıların yürüttüğü arkeolojik çalışmaların ilginç bir örneği. Layard, Osmanlı'nın izniyle kazılar yaptı, bulduğu eserleri İngiltere'ye götürdü ve yıllar sonra Osmanlı'ya büyükelçi olarak döndü.

Bizce Layard'ın hikâyesi, Osmanlı'nın 19. yüzyılın ortasında eski eserler konusunda henüz düzenli bir politikası olmadığını ve bu boşluğun nasıl doldurulduğunu gösteriyor. Layard'ın kazılarından otuz yıl sonra Osmanlı, Osman Hamdi Bey'in öncülüğünde kendi müzelerini kurdu ve eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasını yasakladı. Nimrud'un bugün yaşadığı tahribat ise Layard'ın çizimlerini ve kayıtlarını, insanlığın ortak hafızası için daha da değerli kılıyor.