Washington Anıtı'ndaki Osmanlı taşı (1853): Abdülmecid'in Amerika'ya gönderdiği dostluk yazıtı

Amerika Birleşik Devletleri'nin başkenti Washington'daki ünlü Washington Anıtı'nın iç duvarlarında, dünyanın dört bir yanından gönderilmiş yüzlerce anma taşı bulunur. Bu taşlardan biri, Osmanlı padişahı Sultan Abdülmecid tarafından gönderildi. Mermerden yapılmış taşın üzerinde, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış ve Abdülmecid'in adını anan iki satırlık bir şiir yer alır. Taş, 1853'te Amerika'ya gönderildi ve anıtın iç duvarına yerleştirildi. Bu taş, Osmanlı ile Amerika arasındaki erken dostluk ilişkilerinin bugün de görülebilen nadir izlerinden biri. Bu yazıda, Osmanlı taşının hikâyesini, üzerindeki yazıtı ve Washington Anıtı'nın tarihini anlatıyoruz.

Washington Anıtı ve dünyadan gelen taşlar

Washington Anıtı, Amerika'nın ilk başkanı George Washington'ı anmak için yapılan, yaklaşık 169 metre yüksekliğinde bir dikilitaştır. Anıtın yapımı, 1848'de Washington Ulusal Anıt Derneği'nin girişimiyle başladı. Dernek, anıtın yapımı için para toplamanın yanı sıra, Amerika'nın eyaletlerinden, şehirlerinden, kuruluşlarından ve dünyanın farklı ülkelerinden anma taşları istedi. Bu taşlar, anıtın iç duvarlarına yerleştirilecekti.

Dünyanın pek çok ülkesinden taşlar geldi. Bu taşlar arasında Galler'den, İsviçre'den, Yunanistan'dan, Japonya'dan, Çin'den, Siam'dan ve Osmanlı'dan gönderilen taşlar yer alır. Bugün anıtın iç duvarlarında yaklaşık 190 anma taşı bulunur.

Anıtın yapımı, para sıkıntısı ve Amerikan İç Savaşı nedeniyle 1854'ten 1877'ye kadar durdu. Yapım, 1877'de Amerikan hükümetinin desteğiyle yeniden başladı ve 1884'te tamamlandı. Anıt, 1888'de halka açıldı. Anıtın alt kısmındaki mermerin rengi ile üst kısmındaki mermerin rengi arasındaki fark, bu uzun aranın bugün de görülebilen izidir.

Osmanlı ile Amerika: erken bir dostluk

Osmanlı ile Amerika arasındaki resmî ilişkiler, 1830'da imzalanan bir ticaret ve seyrüsefer antlaşmasıyla başladı. Bu antlaşma, Amerikan gemilerine Osmanlı limanlarında ticaret yapma ve Karadeniz'e geçme hakkı tanıyordu. Antlaşmadan sonra Amerika, İstanbul'da bir elçilik açtı. 1830'lardan itibaren Amerikalı misyonerler, tüccarlar ve gemi yapımcıları Osmanlı'da faaliyet göstermeye başladı. Amerikalı gemi yapımcısı Henry Eckford, 1831'de İstanbul'a gelerek Osmanlı donanması için gemiler inşa etti.

Sultan Abdülmecid döneminde, iki ülke arasındaki ilişkiler gelişti. 1850'de Abdülmecid, Amerika'ya bir elçi gönderdi; Amin Bey adlı bu elçi, Amerika'yı ziyaret eden ilk Osmanlı resmî temsilcisi oldu. Ayrıca Abdülmecid, 1851'de Macar mülteci lider Lajos Kossuth'un Amerika'ya gitmesine izin verdi; Kossuth, bir Amerikan savaş gemisiyle Osmanlı topraklarından ayrıldı. Washington Anıtı'na taş gönderilmesi, bu dostluk ilişkisinin bir parçası oldu.

Taşın anıttaki yeri

Osmanlı taşı, anıtın iç duvarında, yerden yaklaşık 190 fit, yani 58 metre yükseklikte yer alır. Taşın anıta yerleştirilmesi, anıtın yapımının ilk aşamasında, 1850'lerde gerçekleşti. 2011'de Washington'da meydana gelen deprem, anıtta hasara yol açtı ve anıt, onarım için yaklaşık üç yıl kapalı kaldı. Onarım sırasında anma taşları da incelendi ve korundu. Anıt, 2014'te yeniden açıldı; 2016–2019 arasında asansör sisteminin yenilenmesi için tekrar kapatıldı.

Dünyadan gelen diğer taşlar ve Osmanlı taşının farkı

Washington Anıtı'nın iç duvarlarındaki anma taşları, 19. yüzyılın ortasında dünyanın Amerika'ya bakışını da yansıtır. Bu taşlar arasında Amerika'nın eyaletlerinden, şehirlerinden, meslek kuruluşlarından, okullarından ve kiliselerinden gelenler çoğunluktadır. Yabancı ülkelerden gelen taşların sayısı ise sınırlıdır. Japonya'nın, Çin'in Ningbo şehrinden gelen taşın, Siam kralının ve Galler'in gönderdiği taşlar bunlar arasında sayılır. Osmanlı taşı, bu küçük yabancı taşlar grubunun en dikkat çekici örneklerinden biridir.

Osmanlı taşını farklı kılan özelliklerden biri, üzerindeki yazının bir şiir biçiminde olmasıdır. Pek çok taşta yalnızca bağışlayan kurumun adı ve tarih yazılıyken, Osmanlı taşında iki dizelik bir beyit yer alır. Beyit, Osmanlı divan şiirinin kurallarına uygun olarak yazılmıştır ve "dostluğun devamı" gibi diplomatik bir mesajı şiir diliyle ifade eder. Hattın güzelliği de taşı sanat eseri hâline getirir.

Taşın Amerika'ya gönderilmesi, Osmanlı'nın İstanbul'daki Amerikan elçiliğiyle yazışmalarıyla gerçekleşti. Amerikalı diplomatlar, Washington Ulusal Anıt Derneği'nin ricasını Babıâli'ye iletti; Osmanlı hükümeti de bu ricayı olumlu karşıladı. Taşın hazırlanması, hattatın yazıyı tasarlaması ve taş ustalarının yazıyı mermere işlemesiyle tamamlandı. Taş, gemiyle Amerika'ya ulaştırıldı. Bu süreç, iki ülke arasındaki resmî ilişkinin küçük ama anlamlı bir jestle nasıl güçlendirildiğini gösterir.

Bir taşın taşıdığı mesaj

Washington Anıtı'ndaki Osmanlı taşı, iki ülke arasındaki ilişkinin erken bir döneminden kalan değerli bir iz. Abdülmecid'in gönderdiği taşın üzerindeki beyit, "dostluğun sürmesi" dileğini dile getiriyor. Bu dilek, Osmanlı'nın 19. yüzyılın ortasında Amerika ile kurmaya çalıştığı ilişkinin samimiyetini gösteriyor.

Bizce bu taş, Türkiye ile Amerika arasındaki ilişkinin tarihini anlatırken mutlaka hatırlanması gereken bir belge. Taş, bir Osmanlı padişahının, Amerika'nın kurucu başkanına duyduğu saygıyı ve iki ülke arasındaki dostluk dileğini, bugün de Washington'ın tam ortasında taşıyor. Bu taşı görmek ve üzerindeki beyti okumak, iki ülke arasındaki ilişkinin uzun ve çok katmanlı tarihini hatırlamak için güzel bir fırsat.