#1Mustafa Kemal Paşa'yı 1919 Mayısı'nda İstanbul'dan Samsun'a götüren Bandırma Vapuru, Millî Mücadele'nin en bilinen simgelerinden biridir. Ama geminin boyu, yaşı, tonajı ve gemide bulunanların sayısı hakkında birbirini tutmayan rakamlar dolaşır. Bir televizyon programında geminin 236 metre olduğu bile öne sürülmüştü. Bu konuda Bandırma'ya dair rakamları kaynaklarıyla birlikte ele alıyoruz.
Geminin geçmişi: Trocadero'dan Bandırma'ya
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre gemi 1878'de İskoçya'nın Paisley kentinde inşa edildi ve ilk adı Trocadero'ydu. Beş yıl Dansey and Robinson adlı İngiliz firması adına yük gemisi olarak çalıştıktan sonra 1883'te bir Yunan armatörüne satıldı ve Kymi adını aldı. 1890'da başka bir Yunan firmasına geçti; 12 Aralık 1891'de bir kaza sonucu battı, ama yüzdürüldü ve İstanbul'daki bir firmaya satıldı.
1894'te Osmanlı'nın deniz taşımacılığı kurumu İdare-i Mahsusa'ya geçti, Türk bayrağı çekildi ve adı Panderma oldu. Marmara'da Tekirdağ, Mürefte, Şarköy, Karabiga ve Erdek arasında yük ve yolcu taşıdı. 28 Ekim 1910'da kurumun statüsü değişip Osmanlı Seyr-i Sefain İdaresi olunca geminin adı Bandırma olarak değiştirildi ve posta vapuru yapıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Bilgiamiri. Dosya sayfası
Geminin boyutları: 48 metre
Türkçe Vikipedi'ye göre Samsun yolculuğunu yapan Bandırma'nın boyu 48 metre, baca yüksekliği 6 metreydi. İngilizce Vikipedi boyu 47,7 metre olarak verir. Yani gemi büyük bir yolcu gemisi değil, kıyı seferleri için yapılmış küçük bir yük ve yolcu vapuruydu.
5 Nisan 1995'te bir televizyon programında, Bandırma'nın resmî tarihte anlatıldığı gibi küçük bir gemi olmadığı, 236 metre boyunda ve 19 metre baca yüksekliğinde olduğu öne sürüldü ve ekranda başka bir geminin fotoğrafı gösterildi. Gösterilen gemi, çok sonra inşa edilmiş ve yine Bandırma adını taşıyan ikinci bir gemiydi. Milliyet gazetesinin 7 Mayıs 1995 tarihli sayısında Hasan Pulur, gemi sahibinin kayıtlarına dayanarak bu ikinci Bandırma'nın bile 236 değil 68,59 metre, baca yüksekliğinin ise 8,40 metre olduğunu yazdı. Pulur bu bilgiyi geminin sahibi olan şirketin Lloyd ve kendi kayıtlarına dayanan açıklamasından aktarmıştı. Kısacası 1995'teki iddia, iki ayrı gemiyi birbirine karıştırmaktan doğmuştu; asıl Bandırma o tarihten yetmiş yıl önce sökülmüştü.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Yolculuk
Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi olarak Osmanlı ordusunun terhisini denetlemek ve asayişi sağlamakla görevlendirilmişti. 16 Mayıs 1919'da İstanbul'dan ayrılan Bandırma, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ulaştı. İngilizce Vikipedi, yolculuğun kötü havada ve Karadeniz'in dalgalı sularında yön bulmak için gereken pusulanın düzgün çalışmadığı eski bir gemiyle yapıldığını belirtir. Aynı kaynak, Birinci Dünya Savaşı sırasında Bandırma'nın İngiliz denizaltısı E11 ile çarpıştığını ve bu denizaltının torpido saldırısından kurtulduğunu da yazar.
Geminin sonu ve benzeri
Bandırma, Samsun yolculuğundan sonra posta seferlerine devam etti. 1924'te hizmet dışı bırakıldı, 1925'te satıldı ve İngilizce Vikipedi'ye göre Haliç'teki bir tersanede dört ay içinde parçalandı. Geminin tarihî önemi nedeniyle Samsun'da aslına uygun bir benzerinin yapılmasına karar verildi. İngilizce Vikipedi'ye göre inşaat 9 Mayıs 2000'de başladı, 15 Nisan 2001'de bitti ve gemi 19 Mayıs 2003'te Samsun Doğu Park'ta müze gemi olarak açıldı. Benzer gemi Taşkınlar tersanesinde yapıldı. Türkçe Vikipedi ise projenin 1999'da başladığını ve müzenin 18 Mayıs 2003'te açıldığını belirtir; yani açılış günü iki kaynakta bir gün farklıdır. Müze gemi, aslının ölçülerine göre yapıldığı için bugün ziyaretçilere 1919 yolculuğunun ne kadar dar bir alanda geçtiğini gösterir.
Bandırma'nın küçük ve yaşlı bir gemi olması, yolculuğun önemini azaltmaz; tam tersine dönemin koşullarını anlatır. "Taka" benzetmesi abartılı, "236 metre" iddiası ise yanlış bir fotoğrafa dayanır. Kişi sayısında ise kaynaklar arasındaki fark, kimin sayıldığına bağlıdır.
Geminin geçmişi: Trocadero'dan Bandırma'ya
Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre gemi 1878'de İskoçya'nın Paisley kentinde inşa edildi ve ilk adı Trocadero'ydu. Beş yıl Dansey and Robinson adlı İngiliz firması adına yük gemisi olarak çalıştıktan sonra 1883'te bir Yunan armatörüne satıldı ve Kymi adını aldı. 1890'da başka bir Yunan firmasına geçti; 12 Aralık 1891'de bir kaza sonucu battı, ama yüzdürüldü ve İstanbul'daki bir firmaya satıldı.
1894'te Osmanlı'nın deniz taşımacılığı kurumu İdare-i Mahsusa'ya geçti, Türk bayrağı çekildi ve adı Panderma oldu. Marmara'da Tekirdağ, Mürefte, Şarköy, Karabiga ve Erdek arasında yük ve yolcu taşıdı. 28 Ekim 1910'da kurumun statüsü değişip Osmanlı Seyr-i Sefain İdaresi olunca geminin adı Bandırma olarak değiştirildi ve posta vapuru yapıldı.
Tarih notu
Bandırma'nın kronolojisi:
- 1878: İskoçya'da Trocadero adıyla inşa edilir.
- 1883: Kymi adıyla Yunan armatörüne satılır.
- 12 Aralık 1891: Kaza sonucu batar, yüzdürülür.
- 1894: İdare-i Mahsusa'ya geçer; adı Panderma olur.
- 28 Ekim 1910: Adı Bandırma olur, posta vapuru yapılır.
- 16 Mayıs 1919: İstanbul'dan Samsun'a hareket eder.
- 19 Mayıs 1919: Samsun'a varış.
- 1924: Hizmet dışı bırakılır.
- 1925: Satılır ve dört ay içinde parçalanır.
- 2001: Aynı boyutlarda benzeri inşa edilir.
- 2003: Samsun'da müze gemi olarak açılır.
- 1878: İskoçya'da Trocadero adıyla inşa edilir.
- 1883: Kymi adıyla Yunan armatörüne satılır.
- 12 Aralık 1891: Kaza sonucu batar, yüzdürülür.
- 1894: İdare-i Mahsusa'ya geçer; adı Panderma olur.
- 28 Ekim 1910: Adı Bandırma olur, posta vapuru yapılır.
- 16 Mayıs 1919: İstanbul'dan Samsun'a hareket eder.
- 19 Mayıs 1919: Samsun'a varış.
- 1924: Hizmet dışı bırakılır.
- 1925: Satılır ve dört ay içinde parçalanır.
- 2001: Aynı boyutlarda benzeri inşa edilir.
- 2003: Samsun'da müze gemi olarak açılır.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Bilgiamiri. Dosya sayfası
Geminin boyutları: 48 metre
Türkçe Vikipedi'ye göre Samsun yolculuğunu yapan Bandırma'nın boyu 48 metre, baca yüksekliği 6 metreydi. İngilizce Vikipedi boyu 47,7 metre olarak verir. Yani gemi büyük bir yolcu gemisi değil, kıyı seferleri için yapılmış küçük bir yük ve yolcu vapuruydu.
5 Nisan 1995'te bir televizyon programında, Bandırma'nın resmî tarihte anlatıldığı gibi küçük bir gemi olmadığı, 236 metre boyunda ve 19 metre baca yüksekliğinde olduğu öne sürüldü ve ekranda başka bir geminin fotoğrafı gösterildi. Gösterilen gemi, çok sonra inşa edilmiş ve yine Bandırma adını taşıyan ikinci bir gemiydi. Milliyet gazetesinin 7 Mayıs 1995 tarihli sayısında Hasan Pulur, gemi sahibinin kayıtlarına dayanarak bu ikinci Bandırma'nın bile 236 değil 68,59 metre, baca yüksekliğinin ise 8,40 metre olduğunu yazdı. Pulur bu bilgiyi geminin sahibi olan şirketin Lloyd ve kendi kayıtlarına dayanan açıklamasından aktarmıştı. Kısacası 1995'teki iddia, iki ayrı gemiyi birbirine karıştırmaktan doğmuştu; asıl Bandırma o tarihten yetmiş yıl önce sökülmüştü.
Dikkat: yanlış bilinen
Bandırma hakkındaki rakamlar kaynaklarda farklıdır. Tonaj Türkçe Vikipedi'de 279 grostonluk, İngilizce Vikipedi'de 192 groston olarak verilir. Gemideki kişi sayısı için Türkçe Vikipedi "18 silah arkadaşı" der; İngilizce Vikipedi ise Mustafa Kemal'e 22 subay, 25 asker ve 8 idari personelin eşlik ettiğini yazar. "18 kişi" genellikle karargâhtaki subay ve doktorlar için, daha yüksek sayılar ise muhafız ve yardımcı personel de katıldığında kullanılır. Kesin liste için arşiv belgelerine dayanan çalışmalara bakmak gerekir; tek bir rakamı "doğru" diye vermek yanıltıcıdır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Yolculuk
Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi olarak Osmanlı ordusunun terhisini denetlemek ve asayişi sağlamakla görevlendirilmişti. 16 Mayıs 1919'da İstanbul'dan ayrılan Bandırma, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a ulaştı. İngilizce Vikipedi, yolculuğun kötü havada ve Karadeniz'in dalgalı sularında yön bulmak için gereken pusulanın düzgün çalışmadığı eski bir gemiyle yapıldığını belirtir. Aynı kaynak, Birinci Dünya Savaşı sırasında Bandırma'nın İngiliz denizaltısı E11 ile çarpıştığını ve bu denizaltının torpido saldırısından kurtulduğunu da yazar.
Geminin sonu ve benzeri
Bandırma, Samsun yolculuğundan sonra posta seferlerine devam etti. 1924'te hizmet dışı bırakıldı, 1925'te satıldı ve İngilizce Vikipedi'ye göre Haliç'teki bir tersanede dört ay içinde parçalandı. Geminin tarihî önemi nedeniyle Samsun'da aslına uygun bir benzerinin yapılmasına karar verildi. İngilizce Vikipedi'ye göre inşaat 9 Mayıs 2000'de başladı, 15 Nisan 2001'de bitti ve gemi 19 Mayıs 2003'te Samsun Doğu Park'ta müze gemi olarak açıldı. Benzer gemi Taşkınlar tersanesinde yapıldı. Türkçe Vikipedi ise projenin 1999'da başladığını ve müzenin 18 Mayıs 2003'te açıldığını belirtir; yani açılış günü iki kaynakta bir gün farklıdır. Müze gemi, aslının ölçülerine göre yapıldığı için bugün ziyaretçilere 1919 yolculuğunun ne kadar dar bir alanda geçtiğini gösterir.
Ek bilgi
DeğerlendirmeGörsellerden ilki Samsun'daki müze gemiyi, ikincisi 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a hareketinden kısa süre önce çekilmiş fotoğrafını gösterir. Müze gemide Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının balmumu figürleri ile dönemden eşyalar sergilenir.
Bandırma'nın küçük ve yaşlı bir gemi olması, yolculuğun önemini azaltmaz; tam tersine dönemin koşullarını anlatır. "Taka" benzetmesi abartılı, "236 metre" iddiası ise yanlış bir fotoğrafa dayanır. Kişi sayısında ise kaynaklar arasındaki fark, kimin sayıldığına bağlıdır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Bandırma Vapuru maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), SS Bandırma maddesi (en.wikipedia.org)