Dâmad Ferid Paşa'nın beş kabinesi (1919–1920): "Allah'tan sonra İngiltere" diyen sadrazam ve Millî Mücadele

Mustafa Kemal Paşa Samsun'a çıktığında, Anadolu'da Millî Mücadele örgütlenirken ve Sevr Antlaşması imzalanırken İstanbul'daki hükûmetin başında çoğunlukla aynı adam vardı: Dâmad Ferid Paşa. 1919–1920 arasında toplam bir yılı aşkın sadrazamlığı, Millî Mücadele'nin İstanbul'daki karşı kutbunu temsil eder. Bu yazıda onun kabinelerini sırasıyla, Türkçe Vikipedi'deki Dâmad Ferid Paşa ve Ali Kemal maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Damat Ferid Pasha maddesine dayanarak anlatıyoruz.

Padişahın eniştesi

Türkçe maddeye göre Ferid Paşa 1853'te İstanbul'da doğdu; babası Devlet Şûrası üyelerinden Seyyid Hasan İzzet Efendi'ydi. Hariciyede görev aldı, Paris, Berlin, Petersburg ve Londra elçiliklerinde kâtiplik yaptı. 1885'te Sultan Abdülmecid'in kızı ve Vahdettin'in kız kardeşi Mediha Sultan'la evlendi; "Dâmad" (damat) lakabı buradan gelir. Üç yıl sonra vezir rütbesiyle paşa oldu.

Meşrutiyet'ten sonra Ayan Meclisi üyesi oldu. Türkçe maddeye göre 21 Kasım 1911'de kurulan Hürriyet ve İtilâf Fırkası'nın kurucuları arasındaydı ve 24 Kasım 1911'den Haziran 1912'ye kadar fırkanın ilk başkanıydı. Fırka içte liberalizmi, dışta İngiltere yanlısı bir politikayı savunuyordu. Madde, 1912'de Londra'daki barış konferansına gönderilmesi önerildiğinde Sadrazam Kâmil Paşa'nın "bu adam delidir" diyerek karşı çıktığını da aktarır.

Birinci dönem: 4 Mart – 30 Eylül 1919

Tevfik Paşa kabinesinin istifası üzerine Ferid Paşa 4 Mart 1919'da ilk kez sadrazam oldu. İngilizce maddeye göre 9 Mart'ta eski İttihatçı nazırlara karşı bir tutuklama dalgası başlattı; Halil Menteşe ve Ali Fethi Okyar tutuklananlar arasındaydı. Aynı madde onun koyu bir İngiliz yanlısı olduğunu ve "Allah'tan sonra ben ve padişah İngiltere'ye güveniyoruz" dediğinin bilindiğini yazar. Kabinesinde Maarif, sonra da Dahiliye Nazırı olan Ali Kemal, Türkçe Ali Kemal maddesine göre bu görevde Kuvâ-yi Milliye ve Mustafa Kemal Paşa aleyhine emirler yayımladı.

İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunanlarca işgali hükûmeti sarstı. İngilizce maddeye göre Ferid Paşa haberi bir gün önce İngiliz yüksek komiser yardımcısı Amiral Richard Webb'den telefonla aldı ve bayıldı. Türkçe maddeye göre hükûmet 15 Mayıs'ta istifa etti, ama aynı gün Ferid Paşa yeniden kabineyi kurmakla görevlendirildi.

Paris'te bir heyet

Yaz aylarında Ferid Paşa, Paris Barış Konferansı'na giden Osmanlı heyetinin başındaydı. İngilizce maddeye göre padişah ona güvenmediği için Tevfik Paşa'yı da yanına kattı. Ferid Paşa, Osmanlı Devleti'nin savaş öncesi sınırlarına dönmesi gerektiğini savundu ve konferansta alay konusu oldu. Türkçe maddeye göre heyetin uğradığı sert muamele üzerine 20 Temmuz'da yeniden istifa etti ve ertesi gün üçüncü kez sadrazamlığa getirildi.

Bu sırada Anadolu'da Erzurum ve Sivas kongreleri toplanıyordu. İngilizce maddeye göre Ferid Paşa Sivas Kongresi'nin toplanmasını önlemeye çalıştı, ama başaramadı. Kongreden sonra Mustafa Kemal Osmanlı memurlarına başkentle haberleşmeyi kesmelerini emretti. Türkçe maddeye göre Müdafaa-i Hukuk hareketinin Anadolu'da yönetimi ele geçirmesi üzerine kabine 30 Eylül 1919'da üçüncü kez istifa etti; yerine gelen Ali Rıza Paşa hükûmeti, Sivas Kongresi'nin isteğiyle seçim kararı aldı.

İkinci dönem: 5 Nisan – 17 Ekim 1920

16 Mart 1920'de İstanbul'un resmen işgal edilmesi ve Meclis-i Mebusan'ın basılmasından sonra Ferid Paşa yeniden sadrazamlığa getirildi; Türkçe maddeye göre bu son hükûmet 5 Nisan 1920'de kuruldu. Madde, hükûmetin gücünün yalnız işgal altındaki İstanbul ve çevresiyle sınırlı olduğunu yazar. Bu dönemin başlıca olayları, Türkçe maddeye göre 11 Nisan 1920'de Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin Kuvâ-yi Milliye'ye katılanlar aleyhine çıkardığı fetva ve 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması'nın imzalanmasıydı. Hükûmet, Millî Mücadele'ye karşı Kuvâ-yi İnzibâtiye adlı bir kuvvet de kurdu; projemizdeki ayrı konuda bu kuvvetin savaşları anlatılıyor.

İngilizce maddeye göre Ferid Paşa Sevr'in imzalanmasını kabul etti, ama antlaşmayı imzalayanlar arasında değildi; yine de TBMM, antlaşmanın imzalandığı hafta onu üç imzacıyla birlikte vatandaşlıktan çıkardı ve Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Türkiye'ye girmesi yasaklanan 150'likler listesinin başına yazıldı. Haziran 1920 başında ona karşı planlanan bir suikast da, elebaşı Dramalı Rıza'nın arkadaşlarını polise ihbar etmesiyle başarısız oldu.

Son

Türkçe maddeye göre Millî Mücadele liderleriyle anlaşmaktan başka çare kalmadığını düşünen İtilaf temsilcilerinin saraya gidip çekilmesini istemesi üzerine Ferid Paşa kabinesi 17 Ekim 1920'de istifa etti. Zaferden sonra Avrupa'ya kaçtı ve 6 Ekim 1923'te Fransa'nın Nice şehrinde öldü. İngilizce madde ölüm nedeninin on iki parmak bağırsağı kanseri olduğunu, aynı gün milliyetçi kuvvetlerin İstanbul'a girdiğini ve Sayda'da (Lübnan) gömüldüğünü yazar.

Neden önemli?

Dâmad Ferid Paşa'nın kabineleri, Mustafa Kemal'in Anadolu'daki örgütlenmesinin her aşamasına İstanbul'dan verilen karşılığın takvimidir: kongrelere karşı engelleme girişimleri, İngiliz desteğine bağlanan umutlar, fetva, Kuvâ-yi İnzibâtiye ve Sevr. Sonunda onu görevden uzaklaştıran da, Ankara ile anlaşmak zorunda olduğunu anlayan İtilaf Devletleri oldu.