Busbecq: Kanuni'nin sarayında Habsburg elçisi, Türk Mektupları ve Ankara'daki Augustus yazıtı

Ogier Ghiselin de Busbecq, 1522'de bugünkü Fransa ile Belçika sınırındaki Flandre bölgesinde doğan ve 1554–1562 yılları arasında Habsburg hükümdarı I. Ferdinand'ın elçisi olarak Kanuni Sultan Süleyman'ın sarayında bulunan diplomat ve yazardır. Busbecq, Osmanlı Devleti'nde geçirdiği yılları Latince yazdığı dört uzun mektupta anlattı. "Türk Mektupları" olarak tanınan bu eser, XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti'ni anlatan en ünlü Avrupa kaynaklarından biridir. Busbecq, Ankara'da Roma İmparatoru Augustus'un hayatını anlatan büyük yazıtı kayda geçiren ilk Avrupalılardan biri oldu; ayrıca Osmanlı topraklarından Avrupa'ya bitkiler, eski yazmalar ve sikkeler götürdü. Lale soğanlarını Avrupa'ya tanıtanlardan biri olarak da anılır. Busbecq, 1592'de Fransa'da vefat etti.

Viyana'dan İstanbul'a

XVI. yüzyılın ortasında Osmanlı Devleti ile Habsburg monarşisi, Macaristan üzerinde uzun süren bir mücadele içindeydi. 1541'de Budin'in Osmanlı eyaleti olmasından sonra, iki taraf arasında savaşlar ve barış görüşmeleri birbirini izledi. I. Ferdinand, Osmanlı ile kalıcı bir barış yapmak ve Macaristan'daki sınırları belirlemek için İstanbul'a elçiler gönderdi. Busbecq, 1554'te bu görevle İstanbul'a geldi. Ancak görevi, beklediğinden çok daha uzun sürdü; Busbecq, yaklaşık sekiz yıl Osmanlı Devleti'nde kaldı.

Amasya'da Kanuni ile görüşme

Busbecq İstanbul'a vardığında, Kanuni Sultan Süleyman İran seferi nedeniyle Anadolu'daydı. Busbecq, padişahla görüşmek için 1555'te Amasya'ya gitti. Amasya'da padişahın huzuruna çıktı ve Ferdinand'ın mektubunu sundu. Bu yolculuk sırasında Busbecq, Anadolu'nun şehirlerini, köylerini ve halkını yakından gözlemleme imkânı buldu. Amasya'daki görüşmeden sonra Busbecq, İstanbul'a döndü ve barış görüşmelerini sürdürdü. Görüşmeler uzun sürdü; Busbecq, bu süre boyunca zaman zaman elçilik binasında gözetim altında tutuldu.

Türk Mektupları

Busbecq'in ünü, Latince yazdığı dört uzun mektuba dayanır. Bu mektuplar, Osmanlı Devleti'nin yönetimini, ordusunu, sarayını, halkını, geleneklerini ve doğasını ayrıntılı bir şekilde anlatır. Mektuplar, 1581'den itibaren yayımlanmaya başladı ve dört mektubun tamamı 1589'da Paris'te bir arada basıldı. Eser, kısa sürede Avrupa'nın pek çok diline çevrildi ve XVI. ile XVII. yüzyıllarda Avrupa'da Osmanlı hakkında en çok okunan kitaplardan biri oldu.

Busbecq, mektuplarında Osmanlı Devleti'nin güçlü yanlarını Avrupa'nın zayıf yanlarıyla karşılaştırdı. Osmanlı ordusunun disiplinini, Osmanlı'da devlet görevlerine kişilerin soylarına göre değil yeteneklerine göre getirilmesini ve Osmanlı askerlerinin sade yaşamını övdü. Bu karşılaştırmalar, Busbecq'in kendi ülkesindeki yöneticileri uyarmak amacı taşıyordu.

Bitkiler, yazmalar ve sikkeler

Busbecq, Osmanlı topraklarında bulunduğu yıllarda bitkilere, eski yazmalara ve sikkelere büyük bir ilgi gösterdi. Avrupa'ya dönerken yanında pek çok Grekçe yazma götürdü. Bu yazmaların en ünlüsü, antik çağın ünlü hekimi Dioskorides'in bitkiler üzerine yazdığı eserin resimli bir kopyasıdır. "Viyana Dioskorides'i" olarak bilinen bu yazma, bugün Avusturya Ulusal Kütüphanesi'nde korunur. Busbecq, bitkiler konusunda da meraklıydı; leylak ve lale gibi bitkilerin Avrupa'ya tanıtılmasında rol oynadığı anlatılır.

Barış ve dönüş

Busbecq'in uzun görüşmeleri, sonunda başarıya ulaştı. 1562'de Osmanlı Devleti ile Habsburg monarşisi arasında sekiz yıllık bir barış antlaşması imzalandı. Busbecq, aynı yıl Viyana'ya döndü. Döndükten sonra Habsburg sarayında farklı görevlerde bulundu; imparatorun çocuklarının eğitiminden sorumlu oldu ve daha sonra Fransa'da Habsburg temsilcisi olarak çalıştı. 1592'de Fransa'da vefat etti.

Busbecq'in mirası

Busbecq'in mektupları, bugün de Osmanlı tarihçileri için önemli bir kaynaktır. Mektuplar, Kanuni döneminin sarayını, devlet adamlarını, özellikle Sadrazam Rüstem Paşa'yı ve Osmanlı'nın günlük hayatını canlı bir şekilde anlatır. Ancak mektupları okurken, Busbecq'in kendi döneminin bakış açısıyla ve kendi hükümdarının çıkarları doğrultusunda yazdığını unutmamak gerekir. Mektupların Türkçe çevirileri de yayımlanmıştır.

Bir rakibin hayranlığı

Busbecq'in mektuplarını ilginç kılan, bir rakip devletin elçisinin Osmanlı'ya duyduğu hayranlıktır. Busbecq, Osmanlı ile savaşan bir hükümdarın temsilcisiydi; ancak mektuplarında Osmanlı'nın düzenini, disiplinini ve devlet yönetimini açık bir hayranlıkla anlattı. Bu hayranlık, onun kendi ülkesinin yöneticilerine yönelik bir uyarıydı: Avrupa, Osmanlı'nın bu güçlü yanlarını görmezse, zor durumda kalabilirdi.

Bizce Busbecq'in mirası, yalnızca mektuplarla sınırlı değildir. Ankara'daki yazıtı Avrupa'ya tanıtması, eski yazmaları koruması ve bitkileri Avrupa'ya götürmesi, onun meraklı bir bilim insanı olduğunu da gösteriyor. Busbecq, Osmanlı ile Avrupa arasında yalnızca diplomatik değil, kültürel bir köprü de kurdu. Bugün Ankara'daki Augustus Tapınağı'nı ziyaret edenler, bu köprünün izlerini hâlâ görebilir.