Varşova'daki Osmanlı belgeleri: AGAD'daki ahidnameler, Kanuni'nin 'ebedî barış'ı, Hürrem'in mektubu

Polonya'nın başkenti Varşova'daki Eski Belgeler Merkez Arşivi, yani Lehçe adıyla Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD), Osmanlı İmparatorluğu ile Lehistan arasındaki ilişkilere dair Avrupa'daki en zengin belge koleksiyonlarından birini barındırır. Arşivin "Türk bölümü" olarak bilinen koleksiyonunda, Osmanlı padişahlarının Lehistan krallarına gönderdiği ahidnameler, yani antlaşma metinleri, mektuplar ve fermanlar bulunur. Bu belgeler arasında, Kanuni Sultan Süleyman'ın 1533'te Lehistan kralı I. Zygmunt ile yaptığı "ebedî barış" ahidnamesi ve Hürrem Sultan'ın Lehistan kralına yazdığı mektuplar da yer alır. Bu yazıda AGAD'daki Osmanlı belgelerini, Osmanlı-Lehistan ilişkilerinin tarihini ve bu belgelerin araştırmacılar için önemini ele alıyoruz.

Osmanlı ve Lehistan

Lehistan, yani Polonya-Litvanya, 15. yüzyıldan 18. yüzyılın sonuna kadar Osmanlı İmparatorluğu'nun kuzey komşularından biriydi. İki devlet arasındaki ilişkiler, savaş ve barış dönemleriyle dolu karmaşık bir tarihe sahiptir. Lehistan, Osmanlı ile Kırım Hanlığı arasındaki ilişkiler, Boğdan ve Eflak üzerindeki nüfuz mücadelesi ve Kazakların Karadeniz'deki baskınları nedeniyle Osmanlı ile sürekli temas hâlindeydi.

Osmanlı ile Lehistan arasındaki ilk antlaşmalar, 15. yüzyılın ortalarına kadar uzanır. 16. yüzyılda iki devlet, uzun süreli bir barış dönemi yaşadı. Bu dönemin en önemli belgesi, Kanuni Sultan Süleyman ile Lehistan kralı I. Zygmunt arasında 1533'te yapılan ahidnamedir.

1533 ebedî barış

1533 ahidnamesi, Osmanlı ile Lehistan arasında "ebedî" yani süresiz bir barış öngörüyordu. Osmanlı'nın Avrupa devletleriyle yaptığı antlaşmalar genellikle belirli bir süreyle sınırlıydı ya da padişahın hayatı süresince geçerliydi. Bu ahidnamenin "ebedî" olarak tanımlanması, Kanuni'nin Lehistan ile ilişkilere verdiği önemi gösterir. Kanuni, Habsburglara karşı mücadelesinde Lehistan'ın tarafsızlığını sağlamak istiyordu.

Ahidname, iki devletin sınırlarını, ticaret ilişkilerini ve tebaalarının haklarını düzenliyordu. Belgede, sınır bölgelerindeki baskınların önlenmesi ve tüccarların serbestçe ticaret yapabilmesi gibi konular yer alıyordu.

Hürrem Sultan'ın mektupları

AGAD'daki belgelerin en ilgi çekenlerinden biri, Hürrem Sultan'ın Lehistan kralı II. Zygmunt August'a yazdığı mektuplardır. Bu mektuplar, 1549 civarında, Zygmunt August'un tahta çıkması vesilesiyle yazılmıştır. Hürrem Sultan, mektuplarında yeni krala tebriklerini sunuyor ve iki devlet arasındaki dostluğun devam etmesini diliyordu. Bu mektuplar, Osmanlı sarayının kadınlarının diplomatik ilişkilerde nasıl rol oynadığını gösteren nadir belgelerdir.

Hürrem Sultan'ın Lehistan kökenli olduğu yaygın olarak kabul edilir; bu nedenle onun Lehistan kralıyla yazışması, ayrıca bir anlam taşır. Ancak Hürrem'in kökeni hakkında kesin bilgiler sınırlıdır; Rutenya bölgesinden, yani bugünkü Ukrayna'nın batısından geldiği düşünülür.

Kołodziejczyk'in yayını

AGAD'daki Osmanlı belgeleri, uzun yıllar boyunca uzmanlar dışında az bilinen bir koleksiyon olarak kaldı. Polonyalı tarihçi Dariusz Kołodziejczyk, 2000 yılında yayımladığı kitabında, Osmanlı-Lehistan ahidnamelerini ve diğer diplomatik belgeleri, çevirileri ve açıklamalarıyla birlikte yayımladı. Bu çalışma, Osmanlı diplomatik belgelerinin bilimsel yayınlarının en kapsamlılarından biri olarak kabul edilir. Kitapta, 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar yapılan ahidnamelerin metinleri ve Lehçe, Latince karşılıklarıyla karşılaştırmaları yer alır.

Belgelerin önemi

AGAD'daki Osmanlı belgeleri, Osmanlı diplomasisinin işleyişini anlamak için büyük önem taşır. Bu belgeler, Osmanlı'nın Avrupa devletleriyle ilişkilerinde kullandığı dili, diplomatik protokolü ve antlaşma maddelerini gösterir. Ayrıca belgelerin Osmanlı arşivlerinde bulunmayan nüshaları, İstanbul'daki kayıtların eksiklerini tamamlar. Osmanlı padişahlarının yabancı hükümdarlara gönderdiği belgelerin asılları, genellikle alıcı ülkenin arşivlerinde korunur; İstanbul'da ise yalnızca kayıt suretleri bulunur.

Wawel ve Zygmunt hanedanı

Kanuni'nin ahidname yaptığı I. Zygmunt, Lehistan'ın Jagiellon hanedanının önemli krallarından biriydi. Zygmunt döneminde Lehistan, Rönesans kültürünün etkisinde büyük bir gelişme gösterdi. Krakov'daki Wawel Katedrali'nde yaptırılan Zygmunt Şapeli, Kuzey Avrupa'daki Rönesans mimarisinin en güzel örneklerinden biri olarak kabul edilir. Zygmunt, bu şapelde gömülüdür.

Lehistan ile Osmanlı arasındaki sınır

Lehistan ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki sınır, uzun süre boyunca Dinyester Nehri ve Podolya bölgesi boyunca uzanıyordu. Bu sınır bölgesi, Kırım Tatarlarının akınları ve Kazakların baskınları nedeniyle sürekli bir gerginlik içindeydi. Ahidnamelerde, bu akınların ve baskınların önlenmesine dair maddeler sıkça yer alır. Her iki taraf da, kendi tebaasını kontrol altında tutmayı taahhüt ediyordu. Ancak bu taahhütler, uygulamada her zaman yerine getirilemedi.

Kamaniçe ve Hotin

17. yüzyılda Lehistan ile Osmanlı arasında birkaç büyük savaş yaşandı. 1621 Hotin Savaşı'nda Sultan II. Osman komutasındaki Osmanlı ordusu, Lehistan ordusunu yenemedi ve barış yapıldı. 1672'de ise Sultan IV. Mehmed döneminde Osmanlı ordusu, Podolya'nın merkezi Kamaniçe kalesini aldı. Kamaniçe, 1699 Karlofça Antlaşması'na kadar Osmanlı elinde kaldı. Bu dönemin belgeleri de AGAD'da saklanmaktadır.

Arşivin dijitalleşmesi

AGAD, son yıllarda Osmanlı belgelerinin bir kısmını dijital olarak erişime açmıştır. Polonyalı Türkologlar, özellikle Dariusz Kołodziejczyk, bu belgelerin yayımlanmasında önemli çalışmalar yapmıştır. Kołodziejczyk'in 2000'de yayımlanan "Ottoman-Polish Diplomatic Relations" adlı eseri, Osmanlı ile Lehistan arasındaki ahidnameleri ayrıntılı bir şekilde incelemektedir.

Osmanlı-Lehistan ilişkilerinin sonu

Osmanlı ile Lehistan arasındaki ilişkiler, 17. yüzyılda Hotin seferleri ve 1683 Viyana kuşatması gibi savaşlarla gerginleşti. 18. yüzyılın sonunda Lehistan, Rusya, Prusya ve Avusturya tarafından paylaşıldı ve haritadan silindi. Osmanlı İmparatorluğu'nun Lehistan'ın paylaşılmasını resmen tanımadığı yaygın olarak anlatılır; bu anlatı Polonya'da bugün de sıkça hatırlanır, ancak ayrıntıları tartışmalıdır.

Varşova'da saklanan bir diplomasi hafızası

Bize göre Varşova'daki AGAD, Osmanlı tarihini yalnızca İstanbul'daki arşivlerden okumanın eksik kalacağını gösteren en güzel örneklerden biridir. Kanuni'nin ebedî barış ahidnamesi ve Hürrem Sultan'ın mektupları, Osmanlı diplomasisinin asıl belgelerinin çoğu zaman alıcı ülkelerin arşivlerinde korunduğunu hatırlatır. Bu belgeler, iki devlet arasındaki ilişkilerin savaştan çok daha karmaşık ve zengin olduğunu gösterir.

AGAD'daki Osmanlı belgeleri, Osmanlı-Lehistan ilişkilerinin uzun ve çok yönlü tarihini ortaya koyar. Ahidnameler, sınır anlaşmazlıkları, ticaret ayrıcalıkları ve elçilik yazışmaları, iki devletin yüzyıllar boyunca savaştan çok barış içinde yaşadığı dönemlerin belgeleridir. Bu belgelerin bir kısmı Osmanlı arşivlerinde kopya olarak bile bulunmaz; bu da onları Osmanlı diplomasi tarihi için vazgeçilmez kılar. Hürrem Sultan'ın Lehistan kralına yazdığı mektuplar ise sarayın kadınlarının diplomatik ilişkilerde de rol oynadığını gösterir. Belgelerin Leh araştırmacılar tarafından yayımlanması ve kataloglanması, Osmanlı tarihçileri için önemli bir kaynak sunar. Bu örnek, Osmanlı tarihinin ancak farklı ülkelerin arşivleri birlikte okunduğunda bütünlüklü bir biçimde anlaşılabileceğini gösterir. Varşova'daki her belge, bu ortak tarihin bir sayfasını tamamlar.