Kew'deki Ulusal Arşiv (The National Archives): SP 97, FO 78 ve Osmanlı'ya bakan Britanya belgeleri

The National Archives (Ulusal Arşiv), Birleşik Krallık hükûmetinin resmî arşividir ve Londra'nın batısındaki Kew semtinde bulunur. Kurumun kökeni, 1838'de çıkarılan Public Record Act (Kamu Kayıtları Kanunu) ile kurulan Public Record Office'e (Kamu Kayıtları Dairesi) dayanır. Public Record Office, uzun yıllar Londra'nın merkezindeki Chancery Lane'de bulunan binada hizmet verdi. 1977'de Kew'de yeni bir bina açıldı ve arşivin büyük kısmı buraya taşındı. 2003'te Public Record Office, Historical Manuscripts Commission (Tarihî El Yazmaları Komisyonu) ile birleşerek The National Archives adını aldı. Arşiv, bin yılı aşkın bir döneme ait milyonlarca belge barındırır. Bu belgeler arasında, Osmanlı Devleti ile Britanya arasındaki diplomatik, ticari ve askerî ilişkilere ait çok sayıda belge de bulunur. Özellikle SP 97 (Dışişleri Devlet Belgeleri, Türkiye) ve FO 78 (Dışişleri Bakanlığı, Osmanlı Devleti genel yazışmaları) serileri, Osmanlı tarihi araştırmacıları için en önemli kaynaklar arasında yer alır.

Kamu Kayıtları Kanunu ve kuruluş

XIX. yüzyılın başlarında Britanya'da devlet belgeleri, farklı kurumların binalarında, çoğu zaman kötü koşullarda saklanıyordu. Westminster'daki ve Londra Kulesi'ndeki depolar, belgelerin bir kısmını barındırıyordu; ancak birçok belge nem, yangın ve fareler nedeniyle zarar görüyordu. Bu durum, tarihçilerin ve devlet adamlarının belgelerin korunması için bir merkez arşiv kurulması gerektiği yönündeki görüşlerini güçlendirdi.

1838'de Britanya parlamentosu, Public Record Act'i kabul etti. Bu kanunla, mahkemelerin ve devlet dairelerinin kayıtlarını bir arada korumak amacıyla Public Record Office kuruldu. Kurumun yönetimi, Master of the Rolls (Arşivler Başkanı) unvanını taşıyan yüksek bir yargıca verildi. 1850'lerde Chancery Lane'de, arşiv belgelerini saklamak için özel olarak tasarlanmış bir bina yapıldı. Bu bina, yangına dayanıklı olacak biçimde inşa edildi ve uzun yıllar Britanya'nın "hafıza sarayı" olarak anıldı.

Osmanlı ile ilgili başlıca seriler

The National Archives'ta Osmanlı Devleti ile ilgili belgeler, farklı serilerde bulunur. Bu serilerin başlıcaları şöyle özetlenebilir:

• SP 97: State Papers Foreign, Turkey (Dışişleri Devlet Belgeleri, Türkiye). Bu seri, yaklaşık 1577'den 1780'e kadar İstanbul'daki Britanya elçilerinin yazışmalarını içerir. Kraliçe I. Elizabeth döneminde Osmanlı ile kurulan ilk diplomatik ilişkilere ait belgeler bu seridedir.
• SP 105: Levant Company (Levant Şirketi) kayıtları. Bu şirket, Osmanlı topraklarında ticaret yapan Britanyalı tüccarların örgütüydü ve İstanbul'daki Britanya elçilerinin masraflarını da karşılıyordu.
• FO 78: Foreign Office, Ottoman Empire General Correspondence (Dışişleri Bakanlığı, Osmanlı Devleti genel yazışmaları). Bu seri, 1780'lerden 1900'lerin başına kadar Londra ile İstanbul arasındaki diplomatik yazışmaları içerir.
• FO 195: İstanbul'daki Britanya elçiliğinin ve konsolosluklarının arşivi. Bu seri, elçilik ile Osmanlı'nın farklı şehirlerindeki konsolosluklar arasındaki yazışmaları içerir.
• FO 371: XX. yüzyılın başlarından itibaren Dışişleri Bakanlığı'nın siyasi yazışmaları. Birinci Dünya Savaşı ve Osmanlı'nın dağılması dönemine ait belgeler bu seridedir.
• ADM ve WO serileri: Admiralty (Deniz Kuvvetleri) ve War Office (Savaş Bakanlığı) belgeleri. Kırım Savaşı ve Çanakkale Muharebeleri gibi olaylara ait askerî belgeler bu serilerde bulunur.

Elizabeth'ten Lozan'a

The National Archives'taki Osmanlı belgeleri, iki devlet arasındaki ilişkilerin uzun tarihini gözler önüne serer. SP 97 serisindeki en eski belgeler, XVI. yüzyılın sonlarında Kraliçe I. Elizabeth'in elçisi William Harborne'un İstanbul'a gelişine ve Osmanlı ile Britanya arasında kurulan ilk ticari ilişkilere aittir. 1580'de Sultan III. Murad'ın Britanyalı tüccarlara verdiği ticaret ayrıcalıkları, bu ilişkilerin başlangıç noktasıdır.

XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Britanya elçilerinin İstanbul'dan gönderdiği raporlar, Osmanlı'nın iç siyaseti, saray çevreleri, savaşlar ve reformlar hakkında ayrıntılı bilgiler içerir. Kırım Savaşı, Tanzimat reformları, 1876 anayasası ve 1878 Kıbrıs Sözleşmesi gibi olaylara ait belgeler, FO 78 ve FO 195 serilerinde bulunur. Birinci Dünya Savaşı, Çanakkale Muharebeleri ve Lozan Konferansı'na ait belgeler ise FO 371, ADM ve WO serilerindedir.

Arşivi kullanmak

The National Archives, araştırmacılara açık bir kurumdur. Kew'deki okuma salonlarında, okuyucu kartı alan herkes belgeleri inceleyebilir. Arşivin çevrimiçi kataloğu "Discovery", milyonlarca belgenin tanımına erişim imkânı sunar. Bazı belgelerin dijital kopyaları da çevrimiçi olarak erişilebilir durumdadır.

Osmanlı tarihine ilgi duyan araştırmacılar, Kew'deki arşivde XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla uzanan bir belge hazinesiyle karşılaşır. Elçilik raporları, konsolos mektupları, harita ve planlar, askerî raporlar ve ticari kayıtlar, Osmanlı'nın farklı bölgelerinin tarihine dair değerli bilgiler içerir. Örneğin konsolosların Halep, İzmir, Selanik ve Trabzon gibi şehirlerden gönderdiği raporlar, bu şehirlerin ekonomik ve toplumsal hayatı hakkında ayrıntılı bilgiler sunar.

Thames kıyısındaki İstanbul mektupları

The National Archives'taki Osmanlı belgeleri, Türk tarihçileri için Osmanlı arşivlerinin vazgeçilmez bir tamamlayıcısıdır. Osmanlı belgeleri bir olayın İstanbul'dan nasıl görüldüğünü anlatırken, Kew'deki belgeler aynı olayın Londra'dan nasıl görüldüğünü gösterir. Bu iki bakışı yan yana koymak, olayların daha geniş bir bağlamda anlaşılmasını sağlar.

Kew'deki okuma salonunda bir araştırmacının önüne getirilen bir elçilik raporu, bazen iki yüz yıl önce İstanbul'da yazılmış, gemiyle Londra'ya gönderilmiş ve o günden beri bir kutuda beklemiştir. Bu belgeler, Osmanlı ile Britanya arasındaki dört yüz yılı aşan ilişkinin sessiz tanıklarıdır. Onları okumak, sadece iki devletin değil, iki farklı dünyanın birbirini nasıl gördüğünü anlamanın da bir yoludur.