#15 Kasım 1925'te Birinci Meclis binasının genel kurul salonunda bir okul açıldı: Ankara Adliye Hukuk Mektebi. Türkçe Vikipedi'ye göre bu okul, Cumhuriyet döneminde sıfırdan kurulan ilk yükseköğretim kurumudur. Bugünkü Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nin başlangıcı olan bu okul, Türk yükseköğretiminde "profesör" unvanının ilk kez kullanıldığı yer olarak da bilinir. Bu konuda okulun kuruluşunu, ilk kadrosunu ve açılış gününü anlatıyoruz.
Neden Ankara'da bir hukuk okulu?
Ankara'da hukuk okulu açılması fikri ilk kez 16 Mart 1921'de Kastamonu Milletvekili Abdülkadir Kemali Bey tarafından Meclis'e getirildi. Teklif, bina, malzeme ve öğretmen bulunamadığı gerekçesiyle Maarif Encümeni'nde reddedildi.
1924'te şer'iye mahkemelerinin kapatılmasıyla bu mahkemelere hâkim yetiştiren Mekteb-i Kuzat da kapandı. Yeni hukuk düzeni için hâkim, savcı, icra memuru, zabıt kâtibi ve sorgu hâkimi gibi kadrolara ihtiyaç vardı. Adliye Vekili Mahmut Esat Bey, 1925 bütçe kanunu tasarısına hâkim azlığı gerekçesiyle yatılı bir hukuk okulu için ödenek koydurdu. 23 Şubat 1925'te Meclis Genel Kurulu'nda uzun tartışmalardan sonra Ankara Leylî Hukuk Mektebi'nin açılması dört oy farkla kabul edildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cemal Isiksel. Dosya sayfası
Kayıtlar ve müfredat
Okulun binası, müdürü ve öğretim kadrosu yokken 1925 yazında kayıtlar başladı. Lise ya da yedi yıllık idadi mezunları sınavsız, lise öğrencileri ise zor bir sınavla kabul edildi. Türkçe Vikipedi'ye göre okula ilk olarak 301 öğrenci kaydoldu; bunların 75'i yatılıydı.
15 Eylül 1925'te Mahmut Esat Bey'in başkanlığında müfredatı belirlemek üzere bir komisyon kuruldu. Komisyonda Ahmet Ağaoğlu, Yusuf Akçura, Şevket Memedali, Cemil Bilsel, Tevfik Kamil, Yusuf Kemal, Süheyp Nizami, Hasan Saka, Refik Saydam, Sadri Maksudi ve Şükrü Kaya gibi isimler vardı. Üç yıllık müfredatta Mecelle okutulmaması kararlaştırıldı, Usul-i Fıkıh dersi kaldırıldı ve ilk kez Türk Hukuk Tarihi kürsüsü kuruldu. Öğretimde "tetkik ve tenkit", yani araştırma ve eleştiri yöntemi benimsendi.
"Müderris" değil "profesör"
O dönemde üniversite hocalarına "müderris" deniyordu. Okulun kurucuları bu unvanın medreseyi çağrıştırdığını düşünüyordu. "Muallim" unvanı ise İstanbul'da doçentlik karşılığı kullanıldığı için kabul görmedi. Sonunda ders verecek kişilere "profesör" denmesine karar verildi. Böylece bu unvan Türk yükseköğretim tarihinde ilk kez Ankara Hukuk Mektebi'nde kullanıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cemal Isiksel. Dosya sayfası
Açılış günü
Mustafa Kemal Paşa, "Profesörler Meclisi" adı verilen kurulun fahri başkanlığına, Başvekil İsmet Paşa ise Türk Hukuk Tarihi fahri profesörlüğüne getirildi. Mahmut Esat Bey İhtilaller Tarihi dersini üstlendi; İstanbul Darülfünunu müderrislerinden Cemil Bey reis vekili oldu.
Okul, 5 Kasım 1925'te Birinci Meclis binasının genel kurul salonunda Mustafa Kemal tarafından açıldı. Açılış konuşmasında okulun açılışında duyduğu mutluluğu hiçbir girişimde duymadığını söyledi ve Türk inkılabının kendini yeni hukuk esaslarıyla tespit etmek istediğini vurguladı. Konuşmalardan sonra Hukuk-ı Esasiye profesörü Ağaoğlu Ahmet Bey anayasa hukukuna bir girişle okulun ilk dersini verdi.
Ankara Hukuk Mektebi, 1926'da kabul edilecek Medeni Kanun, Borçlar Kanunu ve Ceza Kanunu'nu uygulayacak hukukçuları yetiştirmek için kuruldu. İlk mezunlarını 1928'de verdi. Okulun açılışı, yeni hukuk düzeninin kanunlardan önce onu uygulayacak insanları yetiştirmeye başladığını gösterir. Bugün de fakülte, kuruluş günü olan 5 Kasım’ı anar.
Neden Ankara'da bir hukuk okulu?
Ankara'da hukuk okulu açılması fikri ilk kez 16 Mart 1921'de Kastamonu Milletvekili Abdülkadir Kemali Bey tarafından Meclis'e getirildi. Teklif, bina, malzeme ve öğretmen bulunamadığı gerekçesiyle Maarif Encümeni'nde reddedildi.
1924'te şer'iye mahkemelerinin kapatılmasıyla bu mahkemelere hâkim yetiştiren Mekteb-i Kuzat da kapandı. Yeni hukuk düzeni için hâkim, savcı, icra memuru, zabıt kâtibi ve sorgu hâkimi gibi kadrolara ihtiyaç vardı. Adliye Vekili Mahmut Esat Bey, 1925 bütçe kanunu tasarısına hâkim azlığı gerekçesiyle yatılı bir hukuk okulu için ödenek koydurdu. 23 Şubat 1925'te Meclis Genel Kurulu'nda uzun tartışmalardan sonra Ankara Leylî Hukuk Mektebi'nin açılması dört oy farkla kabul edildi.
Tarih notu
Ankara Hukuk Mektebi kronolojisi:
- 16 Mart 1921: Abdülkadir Kemali Bey'in teklifi; reddedilir.
- 1924: Şer'iye mahkemeleri ve Mekteb-i Kuzat kapanır.
- 23 Şubat 1925: Meclis, bütçe kanunu içinde okulun açılmasını dört oy farkla kabul eder.
- Yaz 1925: Kayıtlar başlar; 301 öğrenci, 75'i yatılı.
- 15 Eylül 1925: Müfredat komisyonu toplanır.
- 5 Kasım 1925: Açılış ve Ağaoğlu Ahmet Bey'in ilk dersi.
- 1928: İlk mezunlar.
- 1946: Ankara Üniversitesi'ne bağlanır.
- 16 Mart 1921: Abdülkadir Kemali Bey'in teklifi; reddedilir.
- 1924: Şer'iye mahkemeleri ve Mekteb-i Kuzat kapanır.
- 23 Şubat 1925: Meclis, bütçe kanunu içinde okulun açılmasını dört oy farkla kabul eder.
- Yaz 1925: Kayıtlar başlar; 301 öğrenci, 75'i yatılı.
- 15 Eylül 1925: Müfredat komisyonu toplanır.
- 5 Kasım 1925: Açılış ve Ağaoğlu Ahmet Bey'in ilk dersi.
- 1928: İlk mezunlar.
- 1946: Ankara Üniversitesi'ne bağlanır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cemal Isiksel. Dosya sayfası
Kayıtlar ve müfredat
Okulun binası, müdürü ve öğretim kadrosu yokken 1925 yazında kayıtlar başladı. Lise ya da yedi yıllık idadi mezunları sınavsız, lise öğrencileri ise zor bir sınavla kabul edildi. Türkçe Vikipedi'ye göre okula ilk olarak 301 öğrenci kaydoldu; bunların 75'i yatılıydı.
15 Eylül 1925'te Mahmut Esat Bey'in başkanlığında müfredatı belirlemek üzere bir komisyon kuruldu. Komisyonda Ahmet Ağaoğlu, Yusuf Akçura, Şevket Memedali, Cemil Bilsel, Tevfik Kamil, Yusuf Kemal, Süheyp Nizami, Hasan Saka, Refik Saydam, Sadri Maksudi ve Şükrü Kaya gibi isimler vardı. Üç yıllık müfredatta Mecelle okutulmaması kararlaştırıldı, Usul-i Fıkıh dersi kaldırıldı ve ilk kez Türk Hukuk Tarihi kürsüsü kuruldu. Öğretimde "tetkik ve tenkit", yani araştırma ve eleştiri yöntemi benimsendi.
"Müderris" değil "profesör"
O dönemde üniversite hocalarına "müderris" deniyordu. Okulun kurucuları bu unvanın medreseyi çağrıştırdığını düşünüyordu. "Muallim" unvanı ise İstanbul'da doçentlik karşılığı kullanıldığı için kabul görmedi. Sonunda ders verecek kişilere "profesör" denmesine karar verildi. Böylece bu unvan Türk yükseköğretim tarihinde ilk kez Ankara Hukuk Mektebi'nde kullanıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Okulun ilk öğretim kadrosunun sayısı kaynaklarda farklı görünür. Türkçe Vikipedi okulun "11 profesörle" öğretime başladığını, sayının zamanla yirmilere çıktığını yazar; ama aynı maddede "ilk yıllardaki kadro" başlığıyla 21 isim sıralanır. Bu iki bilgi farklı dönemlere aittir. Ayrıca Ankara Hukuk Mektebi'nin kuruluş yılı bazı yayınlarda 1924 olarak geçer; Meclis kararı ve açılış 1925'tir.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cemal Isiksel. Dosya sayfası
Açılış günü
Mustafa Kemal Paşa, "Profesörler Meclisi" adı verilen kurulun fahri başkanlığına, Başvekil İsmet Paşa ise Türk Hukuk Tarihi fahri profesörlüğüne getirildi. Mahmut Esat Bey İhtilaller Tarihi dersini üstlendi; İstanbul Darülfünunu müderrislerinden Cemil Bey reis vekili oldu.
Okul, 5 Kasım 1925'te Birinci Meclis binasının genel kurul salonunda Mustafa Kemal tarafından açıldı. Açılış konuşmasında okulun açılışında duyduğu mutluluğu hiçbir girişimde duymadığını söyledi ve Türk inkılabının kendini yeni hukuk esaslarıyla tespit etmek istediğini vurguladı. Konuşmalardan sonra Hukuk-ı Esasiye profesörü Ağaoğlu Ahmet Bey anayasa hukukuna bir girişle okulun ilk dersini verdi.
Ek bilgi
DeğerlendirmeGörseller okulun açılış gününden kalmadır. Açılıştan sonra, okula ayrılan eski telgrafhane binasının boşaltılması geciktiği için dersler yaklaşık bir ay Birinci Meclis binasında yapıldı. Okulun ilk binası, Kurtuluş Savaşı boyunca telgrafhane olarak kullanılmış iki katlı ahşap bir yapıydı. Yatılı öğrenciler önce eski Müstantik Mektebi'nde kaldı; sonra telgrafhanenin arka sokağındaki bir binaya taşındılar. 75 yatılı öğrenciye yetmeyen bu yurdun avlusuna iki kerpiç bina daha yapıldı. İlk yatılılardan Hüseyin Cahit Oğuzoğlu, yağmur yağdığında yatakların başında şemsiye açıldığını anlatır. Bugün Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Cebeci yerleşkesindedir.
Ankara Hukuk Mektebi, 1926'da kabul edilecek Medeni Kanun, Borçlar Kanunu ve Ceza Kanunu'nu uygulayacak hukukçuları yetiştirmek için kuruldu. İlk mezunlarını 1928'de verdi. Okulun açılışı, yeni hukuk düzeninin kanunlardan önce onu uygulayacak insanları yetiştirmeye başladığını gösterir. Bugün de fakülte, kuruluş günü olan 5 Kasım’ı anar.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mahmut Esat Bozkurt maddesi (tr.wikipedia.org)