Ahmet Ağaoğlu (1869-1939): Şuşa'dan Ankara'ya bir gazeteci, düşünür ve Serbest Fırka kurucusu

İki ülkenin aydını

Ahmet Ağaoğlu, Azerbaycan'da doğup Türkiye'de ölen, iki ülkenin de kendi aydını saydığı bir isim. Bakü'de gazete çıkardı, İstanbul'da Türkçülük hareketinin yayın organlarında yazdı, Malta'ya sürüldü, Ankara'da Matbuat Umum Müdürü ve milletvekili oldu. 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Hayatı, Kafkasya'dan Anadolu'ya uzanan bir Türk aydın kuşağının yolculuğunu özetler.

Şuşa ve Paris

Ahmet Ağaoğlu 1869'da Karabağ'ın Şuşa şehrinde doğdu. Tiflis'te okudu, sonra Paris'e gitti. Paris'te Sorbonne'da ve Collège de France'ta dersler izledi, Doğu dilleri ve tarih üzerine çalıştı. Fransız düşünce hayatıyla bu yıllarda kurduğu bağ, sonraki yazılarında Batı uygarlığını ve bireyin özgürlüğünü savunmasının arka planını oluşturdu.

Kafkasya'ya döndükten sonra Bakü'de gazeteciliğe başladı. Rusça "Kaspi" gazetesinde yazdı, Türkçe "İrşad" ve "Terakki" gazetelerini çıkardı. Bu yayınlarda Kafkasya Türklerinin eğitimi, kadınların toplumdaki yeri ve dinin bağnazlıktan arındırılması gibi konular üzerine yazılar yazdı.

Kafkasya'da bir aydının dertleri

Ağaoğlu'nun Bakü yıllarındaki yazıları, Rus İmparatorluğu içinde yaşayan Türklerin karşılaştığı sorunların çevresinde dönüyordu. Okulların azlığı, matbaanın ve gazetenin geç yaygınlaşması, kadınların eğitimden uzak tutulması onun en çok üzerinde durduğu konulardı. 1905'te Rusya'da yaşanan devrim hareketinden sonra basın üzerindeki baskılar bir süre gevşedi; Ağaoğlu bu dönemi yeni gazeteler çıkarmak ve okuyucu kitlesini genişletmek için kullandı. Ancak Çarlık yönetiminin baskıları yeniden artınca, Kafkasya'da kalmanın kendisi için tehlikeli hale geldiğini gördü ve 1909'da İstanbul'a geçti.

Bu geçiş, onun hayatında bir kopuş değil, bir devamdı. Bakü'de yazdığı konuları İstanbul'da da yazmayı sürdürdü; yalnızca okuyucuları değişti.

İstanbul'da Türkçülük çevresi

1909'da, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'a geldi. Burada Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp ile birlikte Türkçülük hareketinin önde gelen yazarları arasında yer aldı. Türk Yurdu dergisinde ve Türk Ocakları'nın çevresinde yazılar yazdı. Bir süre Süleymaniye Kütüphanesi'nin müdürlüğünü yaptı ve Darülfünun'da ders verdi.

İttihat ve Terakki'ye katıldı ve Karahisar-ı Sahib, yani bugünkü Afyonkarahisar mebusu olarak Meclis-i Mebusan'a girdi. Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında, 1918'de Azerbaycan'a gitti ve yeni kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin siyasi hayatında yer aldı. Bakü'nün Kafkas İslam Ordusu tarafından kurtarılmasından sonraki günlerde oradaydı.

Malta'dan Ankara'ya

Mütareke yıllarında İstanbul'a döndü ve İngiliz işgal yönetimi tarafından tutuklanarak Malta'ya sürüldü. Malta'da geçen yaklaşık iki yıl, onun hem okuduğu hem de yazdığı bir dönem oldu. 1921'deki esir değişimiyle serbest kaldı ve doğrudan Ankara'ya geldi.

Ankara'ya geldiğinde Milli Mücadele en zor dönemlerinden birini yaşıyordu. Yunan ordusu Eskişehir ve Kütahya yönünde ilerliyor, Meclis ile hükümet hem cepheyi hem de iç düzeni aynı anda korumaya çalışıyordu. Bu koşullarda basının ve kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi, savaşın bir parçası sayılıyordu. 6 Nisan 1920'de kurulan Anadolu Ajansı ve Ocak 1920'de yayına başlayan Hakimiyet-i Milliye gazetesi, Ankara'nın sesini duyuran başlıca araçlardı.

Ankara'da Matbuat Umum Müdürü oldu. Bu görev, Milli Mücadele'nin basın ve propaganda işlerini yürütmek demekti. Hakimiyet-i Milliye gazetesinde başyazılar yazdı. Ankara hükümetinin dünyaya ve Anadolu halkına anlattığı mesajın biçimlenmesinde onun kalemi önemli bir yer tuttu. 1923'te Kars milletvekili olarak Meclis'e girdi.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

1930'da Mustafa Kemal Paşa'nın teşvikiyle, eski başvekil Fethi Bey (Okyar) bir muhalefet partisi kurmaya karar verdi. 12 Ağustos 1930'da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında Ahmet Ağaoğlu da vardı. Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım'ın da partiye üye olması, girişimin Cumhurbaşkanı'nın onayıyla yapıldığını gösteriyordu.

Fırkanın programı, ekonomide devletin ağırlığını azaltmayı, dış sermayeye daha açık bir yol izlemeyi ve vergi yükünü hafifletmeyi öneriyordu. Bu öneriler, 1929 dünya ekonomik bunalımının ardından zor günler geçiren tüccar ve çiftçiler arasında karşılık buldu. Ekim 1930'daki belediye seçimlerinde fırka bazı belediyeleri kazandı.

Parti kısa sürede büyük ilgi gördü. Ancak İzmir'deki mitinglerde yaşanan olaylar ve hükümet karşıtı her kesimin partinin çevresinde toplanması, siyasi ortamı gerdi. Fethi Bey, Cumhurbaşkanı'nın karşısında siyaset yapmak istemediğini söyleyerek 17 Kasım 1930'da partiyi kapattı. Parti yalnızca üç aydan biraz fazla yaşadı.

Fırkanın ardından

Fethi Bey fırkayı kapatırken, Ağaoğlu bu kısa deneyimden önemli bir ders çıkardı: muhalefetin var olabilmesi için önce hukukun ve bireysel hakların sağlam biçimde korunması gerekiyordu. Sonraki yazıları, bu düşüncenin çevresinde şekillendi. Onun gözünde Batı medeniyetini benimsemek, yalnızca kıyafet ya da yazı değişikliği değil, düşünce ve vicdan özgürlüğünü de içine alan bir dönüşümdü.

Serbest İnsanlar Ülkesinde

Ağaoğlu bu deneyimden sonra "Serbest İnsanlar Ülkesinde" adlı bir kitap yazdı. Kitap, bireyin özgürlüğünü, devletin sınırlarını ve hukukun üstünlüğünü bir ütopya biçiminde anlatır. 1933'te "Akın" adlı bir gazete çıkardı; gazete kısa süre sonra kapandı. Ankara Hukuk Fakültesi'nde hukuk tarihi dersleri verdi.

19 Mayıs 1939'da İstanbul'da hayatını kaybetti. Çocukları da Türkiye'nin kültür ve hukuk hayatında yer aldı. Kızı Süreyya Ağaoğlu, Türkiye'nin ilk kadın avukatlarından biri oldu; oğlu Samet Ağaoğlu ise sonraki yıllarda siyasetçi ve yazar olarak tanındı.

Kalemini yeni devlete adayan bir göçmen

Ahmet Ağaoğlu'nun hayatında bizi en çok düşündüren nokta, ömrünü bir fikri savunmaya adamış olması: Türk toplumu Batı medeniyetini bütünüyle benimsemeli ve bireyin özgürlüğünü merkeze almalıdır. Bu fikri Bakü'de, İstanbul'da, Malta'da ve Ankara'da aynı inatla yazdı. Serbest Fırka deneyimi kısa sürdü, ama onun "Üç Medeniyet"te çizdiği yol, Cumhuriyet'in devrimleriyle büyük ölçüde örtüşüyordu.