Türkiye'nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu ve 1930'da göreve başlayan ilk kadın hâkimler

Hukuk mesleğine giren ilk kadınlar

Cumhuriyetin ilk yıllarında kadınların meslek hayatına girişi, kanunlardan önce okul kapılarında başladı. Hukuk alanında bu sürecin simge adı Süreyya Ağaoğlu'dur. Türkçe ve İngilizce Vikipedi, onu Türkiye'nin ilk kadın avukatı olarak tanıtır; Dilara Uslu'nun Vakanüvis dergisinde yayımlanan makalesi de onun hayatını kendi anı kitabına ve arşiv belgelerine dayanarak anlatır. Ağaoğlu'nun 5 Aralık 1927'de Ankara Barosu'na kaydolması, kadınların avukatlık mesleğine girişinin başlangıç tarihi olarak kabul edilir. Üç yıl sonra, 1930'da, kadınlar ilk kez hâkim olarak atandı. Bu yazı, iki "ilk"i ve bu ilkler hakkındaki farklı anlatımları kaynaklardaki hâliyle bir araya getiriyor.

Şuşa'dan İstanbul'a

Türkçe Vikipedi'ye göre Süreyya Ağaoğlu 1903'te Rus İmparatorluğu'na bağlı Yelizavetpol Guberniyası'nın Şuşa kentinde doğdu. Babası düşünür, yazar ve siyasetçi Ahmet Ağaoğlu, annesi Sitare Hanım'dı. Beş çocuklu ailenin en büyüğüydü; eğitimci ve milletvekili Tezer Taşkıran, mühendis Abdurrahman Ağaoğlu, siyasetçi ve yazar Samet Ağaoğlu ve doktor Gültekin Ağaoğlu kardeşleriydi. Aile 1910'da Osmanlı Devleti'ne göç etti. Uslu'ya göre Süreyya Hanım'ın çocukluğu ve gençliği Türk Ocağı aydınları ile Mustafa Kemal Paşa'nın yakın dostlarından oluşan bir çevrede geçti. Uslu, onun yedi yaşında ne olmak istediği sorulduğunda "Avukat olacağım" cevabını verdiğini ve aile büyüklerinin tavsiyelerine rağmen bu isteğinden vazgeçmediğini yazar.

İşgal yıllarında lise öğrencisiydi. Uslu'nun aktardığına göre okulunun tören salonuna işgal kuvvetlerine ait bir bayrak asılmak istendiğinde arkadaşlarıyla birlikte bayrağı indirdi. Okul müdiresine verdiği cevapta babasının Malta'ya sürülmesini ve vatanın işgal edilmesini hatırlattığı aktarılır.

"Üç arkadaş daha bul"

Uslu'nun makalesi, Ağaoğlu'nun "Bir Ömür Böyle Geçti" adlı kitabından fakülteye giriş öyküsünü aktarır. Ağaoğlu 1921 sonbaharında Darülfünun'un bulunduğu Zeynep Hanım Konağı'na gitti; o sırada Hukuk Fakültesi kadınlara kapalıydı. Kitaba göre Fakülte Reisi Selahattin Bey önce güldü ve "Üç arkadaş daha bul, hemen fakülteyi açalım" dedi; çünkü kadınlar erkeklerle birlikte okuyamıyor, öğleden önce erkekler, öğleden sonra kadınlar ders görüyordu ve tek bir öğrenci için bütün hocalar öğleden sonra derse giremezdi. Profesör Veli Bey'in "Kadına daha ziyade doktorluk yakışır" sözüne Ağaoğlu, "Onu da doktor olmaya heves edenler açtırsın" diye karşılık verdi.

Ağaoğlu bunun üzerine başka fakültelere yazılmış arkadaşlarını ikna etmeye koyuldu. Uslu'ya göre önce Bedia Hanım'ı, ardından Melahat ve Saime Hanımları ikna etti; böylece dört kadın fakültenin ilk kadın öğrencileri oldu ve Süreyya Ağaoğlu 1 numaralı öğrenci olarak kaydedildi. Dört öğrenci için hocaların öğleden sonralarını ayırmamak amacıyla birinci sınıfın ikinci döneminde kadın öğrencilerin erkeklerle birlikte okutulmasına karar verildi. Ebulula Bey, Selahattin Bey ve Tahir Taner Bey hocaları arasındaydı.

Mezuniyet, staj ve baro kaydı

Uslu'ya göre Ağaoğlu 1924-1925 öğretim yılında fakülteyi bitirdi. Amerikalı yazar Beatrice Hill Ogilvie, Current History dergisinin 1 Ağustos 1924 tarihli sayısındaki "The New Woman of Turkey" yazısında, son sınıftaki Ağaoğlu ile yaptığı söyleşiden etkilendiğini ve ondan "korkusuz ve özgüvenli" cevaplar aldığını yazdı. Mezuniyetten sonra Rockefeller Vakfı'nın Paris'te üç aylık bir seminer bursu teklif ettiği, ancak siyasi çekişmeler nedeniyle gidemediği ve Ankara'da Adalet Vekâleti'nde staja başladığı aktarılır. Türkçe Vikipedi, bu dönemde Şûrayı Devlet Tanzimat Dairesi'nde çalıştığını yazar.

Türkçe Vikipedi ve Uslu'ya göre Ağaoğlu 5 Aralık 1927'de Ankara Barosu'na kaydoldu ve 1928'de serbest avukatlık ruhsatını alarak "Türkiye'nin ilk kadın avukatı" unvanıyla mesleğe başladı. Uslu'ya göre 1929'da Ankara Barosu'ndan kaydını sildirip 1929-1931 arasında Devlet Şûrası'nın Tanzimat Dairesi'nde raportör olarak çalıştı; 1932'de ailesiyle İstanbul'a taşındı. Vikipedi 1936'da Ankara Barosu'ndan istanbulİstanbul Barosu'na naklen kaydedildiğini belirtir.

1930: Kürsüye çıkan ilk kadınlar

Kadınların hâkimliğe atanması 1930'da gerçekleşti. Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu'nun "Türkiye'nin Öncü Kadınları" sergisini tanıtan STGM haberine göre Suat Berk, ilk kez hâkim olarak tayin edilen üç kadından biriydi ve 1930'da hâkimliğe başladı. Aynı tanıtım, Berk'in "Ben zannederdim ki herkes mahkemeleri dinlemek için, işleri olanlar geliyor, meğerse hâkim kadını seyretmek için geliyorlarmış" sözünü aktarır.

Hukuk Fakültesi'nin ilk kadın öğrencilerinden Melahat Hanım'ın sonraki kariyeri de bu kuşağın yükselişini gösterir. Türkçe Vikipedi'ye göre Melahat (Senger) Ruacan 1906'da İstanbul'da doğdu, Erenköy Kız Lisesi'nden sonra 1925-1929 arasında Ankara'da yeni açılan hukuk fakültesinde okudu; hâkim olarak mesleğe başladı ve 1945'te Yargıtay'a seçilen ilk kadın üye oldu. 1960'tan sonra Yargıtay Başkanı Bedrettin Köker ile birlikte "görülen lüzum üzerine" resen emekliye sevk edilen üyeler arasında yer aldı; 1963'te açtığı davayı kazanarak makamına iade edildi. 1974'te Ankara'da öldü.

Uluslararası temsil ve dernekler

Türkçe Vikipedi'ye göre İngilizce ve Fransızca bilen Ağaoğlu, pek çok uluslararası konferansta Türkiye'yi temsil etti. 1946'daki girişimleri sonucunda İstanbul Barosu Uluslararası Barolar Birliği'ne üye oldu; Ağaoğlu 1946-1960 arasında birliğin tek kadın yönetim kurulu üyesiydi. 1952'de Milletlerarası Kadın Hukukçular Birliği'ne katıldı, 1960'ta bu birliğin Birleşmiş Milletler Cenevre temsilcisi seçildi, 1980-1982'de Hukukçu Kadınlar Federasyonu'nun ikinci başkanlığını yaptı. Uslu'ya göre 1945'te Londra'da Osmanlı Bankası'nın avukatlığını yürüten bir firmada Türk hukuk müşaviri olarak çalıştı ve 1950'ye kadar yılın yarısını Londra'da geçirdi.

Ağaoğlu, Türk Hukukçu Kadınlar Derneği, Üniversiteli Kadınlar Derneği ve Soroptimist İstanbul Kulübü gibi kuruluşların kuruluşunda yer aldı; Londra'daki incelemelerinden sonra kimsesiz çocuklar için Çocuk Dostları Derneği'ni kurdu. 27 Mayıs 1960'tan sonra Yassıada'da yargılanan kardeşi Samet Ağaoğlu'nun avukatlığını üstlendi ve Yeni Türkiye Partisi'nin İstanbul il başkanı oldu. "Londra'da Gördüklerim" ve "Bir Ömür Böyle Geçti" kitaplarının yazarıdır.

Ölüm ve miras

Türkçe Vikipedi'ye göre Ağaoğlu 29 Aralık 1989'da İstanbul'da "Kadın Hakları ve Çağdaşlaşma" konulu bir panelden ayrılırken düşüp beyin kanaması geçirdi ve 86 yaşında öldü; Feriköy'deki Ağaoğlu aile mezarlığına defnedildi. Aile fotoğrafları, mektupları ve gazete kupürlerinden oluşan özel arşivi İstanbul'daki Kadın Eserleri Kütüphanesi'ndedir. 1921'de bir fakülte kapısında başlayan girişim, 1927'de baro kaydına, 1930'da kadın hâkimlerin atanmasına ve 1945'te Yargıtay'da ilk kadın üyeye uzanan bir sürecin ilk halkası oldu.