Hareyra ve Şeria (6-7 Kasım 1917): Gazze-Birüssebi hattının ortasında yarılan Osmanlı savunması

Altı aylık bekleyiş

1917 baharında Gazze önlerinde iki kez yenilen İngiliz Mısır Seferi Kuvveti, yaz boyunca yeniden toplandı. Osmanlı tarafı da Gazze'den Birüssebi'ye (Beersheba) uzanan hattı tahkim etti. Siperler, özellikle Gazze yakınında Batı Cephesi'ni andıran bir sıklık kazandı. Hattın ortasında Hareyra ve Şeria yöresindeki tahkimat sistemleri, iki büyük Gazze saldırısını püskürten düzenin bel kemiğiydi. Bu sistemler içinde Kauvuka ve Ruşdi tahkimatları en güçlü noktalar sayılıyordu.

Haziran 1917'de İngiliz komutanlığına General Edmund Allenby getirildi. Allenby, Gazze'ye üçüncü kez cepheden saldırmak yerine hattın doğu ucunu, Birüssebi'yi hedef aldı. Birüssebi 31 Ekim'de düştü. Bundan sonra Osmanlı hattının doğu kanadı açıkta kaldı. Hareyra ve Şeria, artık cepheden değil, yandan tehdit ediliyordu.

Yıldırım ve iki ordu

Bu dönemde Filistin cephesi, Alman generali Erich von Falkenhayn'ın komutasındaki Yıldırım Ordular Grubu'na bağlıydı. Kıyıdaki Gazze kesimini Kress von Kressenstein komutasındaki 8. Ordu, doğudaki Birüssebi kesimini 7. Ordu tutuyordu. Mustafa Kemal Paşa, Yıldırım'ın planlarına itiraz ederek Ekim 1917 başında 7. Ordu komutanlığından ayrılmıştı. Ordunun başına Fevzi Paşa (Çakmak) getirildi.

Hareyra ve Şeria, bu iki ordunun birleşme yerine yakındı. İki ordu arasında ikmal ve haberleşme, Gazze'den gelen demiryolu ile Şeria istasyonuna dayanıyordu. Bu yüzden Şeria'nın kaybı, iki ordunun birbirinden kopması tehlikesini doğuruyordu.

6 Kasım: yandan gelen saldırı

6 Kasım sabahı İngiliz 20. Kolordusu harekete geçti. 74. (Yeomanry) Tümeni hattın doğu ucuna, 60. (Londra) Tümeni güneydoğudan Kauvuka ve Ruşdi tahkimatlarına saldırdı. 10. (İrlanda) Tümeni sol kanattan destek verdi. Saldıranların sağ kanadını Yeomanry Atlı Tümeni, sol kanadını Avustralya Atlı Tümeni koruyordu. Topçu ateşi etkili biçimde yönetildi ve piyade bu ateşin arkasından ilerledi.

Çarpışma sertti. Kauvuka ve Ruşdi tahkimatları gün boyunca süren mücadeleden sonra düştü. Akşama doğru Londra Tümeni, Şeria istasyonuna ve vadinin karşısındaki Tel eş-Şeria tahkimatına saldırmak için yeniden düzenlendi. Güneş battıktan sonra Osmanlı garnizonu, istasyonun yakınındaki büyük cephane deposunu ateşe verdi. Patlama gece gökyüzünü aydınlattı ve saldıranlar karanlığın sağladığı gizlilikten yoksun kaldı. Vadiyi geçme girişimi o gece durdu.

7 Kasım: karşı saldırılar ve kopuş

7 Kasım sabahı Londra birlikleri vadiyi ve Tel eş-Şeria'yı ele geçirdi. Ancak Osmanlı birliklerinin bir dizi karşı saldırısı, ilerlemeyi gün boyu durdurdu. Avustralya Atlı Tümeni'nin 4. Hafif Süvari Tugayı, en güçlü Osmanlı mevzisine saldırmak üzere öne sürüldü. Yoğun ateş altında atlardan inmeleri emredildi; tabyaya ulaşan bir takım, tüfeklerini sırtlarından indirmeye çalışırken ağır kayıp verdi.

Öğleden sonra Londra Tümeni ile Avustralya Atlı Tümeni'nin ortak saldırısı Osmanlı artçısını ele geçirdi. Aynı sabah Gazze boşaltılmıştı. Hareyra'nın kaybı, Gazze'nin terk edilmesi ve Şeria mevzisinin zayıflaması, Gazze'den Birüssebi'ye uzanan hattı bütünüyle çökertti. Osmanlı birlikleri kuzeye doğru çekilmeye başladı.

Su meselesi

Gazze-Birüssebi hattındaki çarpışmaların görünmeyen kahramanı suydu. Allenby'nin planı, Birüssebi'deki kuyuların sağlam ele geçirilmesine dayanıyordu; atlı tümenler ancak bu sayede çölde birkaç gün hareket edebilirdi. Hareyra ve Şeria saldırısında da su durumu belirleyici oldu. Şeria vadisindeki su kaynakları, ilerleyen birliklerin hedeflerinden biriydi. Osmanlı tarafı ise çekilirken kuyuları ve su depolarını kullanılamaz hâle getirmeye çalıştı. Bu, takip eden atlı birliklerin hızını keserek artçılara zaman kazandırdı.

Havanın sıcak ve kuru olduğu Kasım başında, atlar için su bulamayan bir tugay birkaç saat içinde etkisiz hâle gelebiliyordu. Avustralya Atlı Tümeni'nin 7 Kasım'da Şeria'da karşılaştığı zorlukların bir kısmı da bu yüzdendi. Çöl savaşının bu yüzü, haritalardaki ok işaretlerinde görünmez; ama sahadaki her kararı etkilerdi.

Geri çekilişin anlamı

Gazze-Birüssebi hattının çökmesi, Filistin cephesinde bir dönemin sonu oldu. Bundan sonra Osmanlı ordusu kuzeye, Yafa ve Kudüs'e doğru çekilmek zorunda kaldı. 13 Kasım'da Mugar sırtında, 14 Kasım'da Ayun Kara'da artçı çarpışmaları yaşandı. 16 Kasım'da Yafa düştü, 9 Aralık'ta Kudüs teslim edildi.

Bu süreç, Mustafa Kemal'in Eylül 1917'de Yıldırım Ordular Grubu planlarına karşı yazdığı raporda dile getirdiği kaygıları doğruluyordu. Rapor, ordunun yıpranmış durumunu, ikmal sorunlarını ve halkın savaş yorgunluğunu açıkça anlatıyor, Bağdat'ı geri alma hedefi yerine Suriye-Filistin'in korunmasını öneriyordu. Hareyra ve Şeria'nın kaybı, bu uyarının sahadaki karşılığıydı.

Hattın ortasındaki kilit

Hareyra ve Şeria, Birinci Dünya Savaşı'nın Filistin cephesinde en az bilinen ama en belirleyici çarpışmalardan biridir. Birüssebi'nin düşüşü kapıyı açmış, Hareyra ve Şeria'nın kaybı ise kapının ardındaki odayı boşaltmıştı. Bu iki günün sonunda, altı ay boyunca tutulan bir hat artık yoktu.

Bize göre bu çarpışmanın en dikkat çekici yanı, savunanların son ana kadar düzenli kalmasıdır. Cephanelik bilinçli olarak yakıldı, karşı saldırılarla zaman kazanıldı ve artçılar ana kuvvetin çekilmesini korudu. Bu düzen, birkaç gün sonra Ayun Kara ve Mugar sırtında, ardından Kudüs önlerinde verilecek artçı çarpışmalarının da zeminini hazırladı. Kaybedilen hat bir yenilgiydi; ama ordunun dağılmadan çekilebilmesi, 1918'de Nablus ve Şeria nehri boyunca kurulacak yeni savunmanın ön şartıydı.