Üçüncü Gazze Muharebesi (31 Ekim - 7 Kasım 1917): Refet Bey'in son 300 mermisi, Şeyh Hasan baskını ve boşaltılan kent

Üçüncü Gazze Muharebesi, Türkçe Vikipedi'nin tanımıyla Birinci Dünya Savaşı sırasında Güney Filistin'de, General Edmund Allenby komutasındaki İngiliz kuvvetlerinin Gazze-Birüssebi savunma hattını kırdığı muharebedir. Türkçe madde, savaşı üç safhada anlatır: Birüssebi'nin ele geçirilmesi, Gazze'ye taarruz ve Hureyra-Şeria'ya saldırıyla Türk savunma hattının yarılması. İngilizce Wikipedia ise "Üçüncü Gazze" adını daha dar kullanır: 1-2 Kasım 1917 gecesi Gazze'ye yapılan saldırı. İki anlatım birleştirildiğinde ortaya bir haftalık bir çöküş çıkar: 31 Ekim'de Birüssebi düşer, 7 Kasım sabahı Gazze boş bulunur.

Neden üçüncü kez Gazze?

İngilizce maddeye göre Gazze, İkinci Gazze Muharebesi'nden önce siperler, tel engeller ve güney ile güneydoğu kenarında bir şevle güçlü, modern bir kaleye dönüştürülmüştü. Kentten doğuya, topçu, makineli tüfek ve tüfek ateşiyle birbirini destekleyen tahkimatlar uzanıyordu. Mart ve Nisan 1917'deki iki başarısız saldırı İngilizlere 10.000'i aşan kayba mal olmuştu. Gazze, Mısır'dan Yafa'ya uzanan kıyı yoluna hâkimdi; Kudüs'e ve Filistin içlerine giden yol buradan geçiyordu.

Türkçe madde, İngiliz tarafının bu dönemde Filistin'i yeniden değerlendirdiğini ve Allenby'nin 28 Haziran 1917'de Mısır'a gelerek komutayı resmen devraldığını yazar. Aynı madde, Allenby'nin Lloyd George ile görüşmesinde Kudüs'ü yılbaşında Hristiyan dünyasına armağan etmek istediğini söylediğini de aktarır.

Osmanlı tarafı: Bağdat'ı geri alma planından Filistin savunmasına

Türkçe Vikipedi'ye göre Bağdat'ın Mart 1917'de İngilizlerin eline geçmesi İstanbul'da derin bir etki yaratmış, kenti geri almak için Irak'taki 6. Ordu ile Suriye'deki 7. Ordu'dan oluşan Yıldırım Orduları Grubu kurulmuştu. Grup, Albay Frankenberg und Proschlitz komutasında yaklaşık 6.500 muharipten oluşan ve Asya Kolordusu denen bir Alman kuvvetiyle desteklendi. Grubun komutanı, Eylül 1914-Ağustos 1916 arasında Alman Genelkurmay Başkanı olan Erich von Falkenhayn'dı. Ne var ki İngiliz hazırlıkları Filistin'de yoğunlaşınca bu kuvvetin ağırlığı Bağdat yerine Gazze-Birüssebi hattına yöneldi.

İngilizce maddeye göre İkinci Gazze'den sonra Kress von Kressenstein'in 3., 16. ve 53. tümenlerine 7. ve 54. tümenler katıldı. Osmanlı tümenleri bu aylarda yeniden örgütlendi: her piyade taburunun dördüncü bölüğü kaldırılıp yerine hafif makineli tüfek bölüğü kuruldu. Alman "Stosstruppen" örneğinde hücum müfrezeleri oluşturuldu; 7. Tümen 17 Temmuz 1917'de elli kişilik bir hücum müfrezesi kurdu. 20. ve 21. Piyade alaylarının sancaklarına 6 Ağustos'ta Çanakkale hizmetleri için madalya takıldı.

Bombardıman ve 1-2 Kasım gece saldırıları

Türkçe Vikipedi'ye göre Gazze mevzilerine karşı topçu bombardımanı 26 Ekim'de başladı ve giderek şiddetlendi; bombardımana 218 top ve denizdeki İngiliz gemileri katıldı. 21. Kolordu'ya Şeyh Hasan'dan El Muzılla tepesine uzanan yaklaşık 5.000 yardalık cephede saldırı emri verildi. Saldırının ilk safhası saat 23.00'te 52. Tümen'den bir tugayla başladı ve Muzılla tepesi 23.30'da alındı. Aynı gece 54. Tümen altı tankın desteğiyle 03.30'da Şeyh Hasan'a yüklendi ve hedef 06.30'da ele geçirildi.

İngilizce madde, saldırıyı aşamalara bölerek anlatır: Şemsiye Tepesi (Umbrella Hill), El Ariş tabyası, kıyı savunmaları ve 2 Kasım. 1-2 Kasım gecesi Gazze'ye on iki hava bombası atıldı; 3 ve 4 Kasım'da Birüssebi'nin kuzeyindeki tepeler bombalandı.

Refet Bey ve son 300 mermi

Gazze'nin savunması 22. Kolordu'ya aitti. İngilizce Wikipedia'ya göre 5 Kasım 1917'de kolordu komutanı Albay Refet (Bele), Gazze topçusunun elinde yalnız 300 kadar mermi kalmasına rağmen "Gazze kalesinin bütünlüğünü" korumayı sürdürüyordu. Bataryalar İngiliz ağır topçusunun karşı ateşinden de ağır hasar görüyordu. Refet Bey bir gün önce Birüssebi'nin kaybı yüzünden kentin boşaltılmasının gerekebileceği konusunda uyarılmıştı; 6-7 Kasım gecesi Hesi Vadisi'ndeki yeni bir hatta tam çekilme için planlar hazırlandı. Falkenhayn da 8. ve 7. orduların İngilizleri artık tutamayacağını görerek yaklaşık 10 kilometre geri çekilmelerini emretti.

Refet Bey'in adı Türk okuru için tanıdıktır: İki yıl sonra Bandırma Vapuru'yla Samsun'a çıkan kadroda yer alacak, Milli Mücadele'nin önde gelen komutanlarından biri olacaktır. Gazze'deki bu son günler, onun savaş sicilinde düzenli bir çekilmeyle biten bir savunma olarak yer alır.

7 Kasım sabahı: boş bir kent

İngilizce maddeye göre savaş öncesinde yaklaşık 40.000 nüfuslu olan Gazze'nin işgali ciddi bir direnişle karşılaşmadı. 75. Tümen'e 04.50'de Gazze'nin doğusundaki İleri Karakol Tepesi'ne saldırma emri verilmişti; ama 54. Tümen'in taburları 04.35'te kıyı kesimindeki siperleri ve Şeyh Rıdvan'ı zaten tutmuştu. Kente gönderilen devriyeler kenti terk edilmiş buldu. Madde, İngiliz bombardımanlarının kentteki evlerin çoğunu ağır hasara uğrattığını ya da yıktığını yazar. Osmanlı çekilmesi anlaşılınca İngiliz hava kuvvetleri yedi gün boyunca çekilen kollara, havaalanlarına ve ulaşım hatlarına saldırdı.

Türkçe Vikipedi, Hureyra-Şeria cephesinde 7. Ordu'nun 2-3 Kasım'da Birüssebi'yi geri almak için karşı saldırıya geçtiğini, El Halil'e birkaç mil kalan bir İngiliz müfrezesinin 2 Kasım'da 80 kişiyle teslim olduğunu yazar. Ancak bu yerel başarılar genel tabloyu değiştirmedi.

Dağınık çekilme

Türkçe maddeye göre 6-7 Kasım'daki çekilme önceden hazırlanmış genel bir plana dayanmıyordu; 7. ve 8. ordu birlikleri arasında koordinasyon çok zayıftı ve Yıldırım karargâhının emirleri çoğu kez uygulanamadı. Madde, Kress von Kressenstein'in "Sina" adlı kitabından, 9 Kasım öğleden sonra El Tina'daki cephane üssünde ve 8. Ordu ikmal depolarının bulunduğu istasyonda hava saldırıları ve İngilizlerin geri hatlara sızdığı söylentileri yüzünden panik çıktığını aktarır.

Neden kazanılamadı?

Türkçe madde, muharebeden çıkarılan dersler bölümünde Allenby'nin karargâhını Kahire'den cepheye taşımasını, birlikleri sürekli dolaşmasını ve süvari üstünlüğünü kullanmasını öne çıkarır. Osmanlı tarafında ise savunmanın birinci derecede Alman General Kress von Kressenstein'ın sorumluluğunda olduğunu ve Eylül 1917'den sonra yapılan yeniden örgütlenmenin henüz oturmadığını belirtir. İngilizce madde, Osmanlı ordusunun Gazze-Birüssebi hattı muharebelerinde hâlâ İngiliz ordusuna karşı kendini tutabildiğini, yüksek düzeyde harekât ve taktik hareketlilik gösterdiğini de kaydeder.