Birüssebi Muharebesi (31 Ekim 1917): Albay İsmet Bey'in kolordusu, kuyular için yapılan atlı hücum ve Gazze hattının kır

Birüssebi Muharebesi, İngilizce Wikipedia'ya göre 31 Ekim 1917'de İngiliz Mısır Seferi Kuvvetleri'nin (EEF) Yıldırım Orduları Grubu'na bağlı Birüssebi garnizonuna saldırıp kasabayı ele geçirdiği muharebedir. Bu çarpışma, Birinci Dünya Savaşı'nın Sina ve Filistin Cephesi'nde Güney Filistin Taarruzu'nun ilk halkası oldu. Mart ve Nisan 1917'deki iki Gazze yenilgisinden sonra altı ay süren siper savaşı, bu tek günde kırıldı. Muharebenin Türk tarihi için ayrı bir önemi de vardır: Birüssebi'yi savunan 3. Kolordu'nun komutanı, sonradan İnönü soyadını alacak olan Albay İsmet Bey'di.

Çölün kenarındaki kasaba

İngilizce maddeye göre Birüssebi, Yahuda tepelerinin eteğinde, Seba Vadisi'nin doğu kıyısında kurulmuş, Akdeniz ile Lut Gölü'nün ortasında bir deve ticareti merkeziydi. Osmanlı Devleti kasabayı Negev'in kuzey kenarında bir yönetim ve ordu merkezi olarak geliştirmişti: hastane, kışla, su kuleli tren istasyonu, makine depoları, büyük ambarlar ve kırmızı kiremitli taş evler buradaydı. Kasabadan kuzeydoğuya, El Halil, Beytüllahim üzerinden Kudüs'e giden bölgenin tek asfaltlı yolu çıkıyordu; Gazze ise kuzeybatıda 42 kilometre uzaktaydı.

Türkçe Vikipedi, Osmanlıların 30 Ekim 1915'te Birüssebi istasyonunun ve demiryolu bağlantısının resmî açılışını yaptığını, açılışa 4. Ordu Komutanı Cemal Paşa'nın da katıldığını yazar. İngilizce madde de kasabanın, 1915 Kanal Harekâtı'nda Osmanlı çöl üssü olan Hafir el-Auja'ya uzanan demiryolu üzerinde bulunduğunu belirtir.

Siper savaşı ve iki tarafın yeniden örgütlenmesi

İkinci Gazze Muharebesi'nin ardından her iki taraf da Gazze'den Şellal'a uzanan kalıcı savunma hatları kurdu. İngilizce maddeye göre Osmanlı cephesi Gazze'den doğuya yaklaşık 48 kilometre uzanıyor, Gazze ile Hareyra arasında güçlü mevziler bulunuyordu. Siperler Birüssebi'ye kadar uzanmıyordu, ama kasaba tek başına bir kale hâline getirilmişti. Haziran 1917'de İngiliz tarafında General Archibald Murray'in yerine General Edmund Allenby geldi; Osmanlı tarafında ise Enver Paşa, Alman generali ve Osmanlı müşiri Erich von Falkenhayn komutasında Yıldırım Orduları Grubu'nu kurdu.

İngilizce madde, Gazze-Birüssebi hattını savunan Osmanlı kuvvetinin Temmuz 1917'de 151.742 tüfek, 354 makineli tüfek ve 330 topa ulaştığını yazar. Ancak bu sayı bütün hat içindir; Birüssebi'nin savunması için ayrılan kuvvet çok daha küçüktü.

Savunmayı kim yaptı?

İngilizce Wikipedia'ya göre Birüssebi'yi, karargâhı kasabada bulunan ve yeni gelmiş olan İsmet Bey komutasındaki 3. Kolordu savunuyordu. Madde, bu kolordunun 1915'te Gelibolu'yu da savunduğunu hatırlatır. Kolordunun elinde 27. Tümen'in 67. ve 81. alayları (toplam 2.408 tüfek), 3. Süvari Tümeni'nin 6. ve 8. mızraklı süvari alayları, 16. Tümen'den 48. Alay ve 24. Tümen'den 2. Alay vardı. Birüssebi savunmasına ayrılan toplam güç 4.400 tüfek, 60 makineli tüfek ve 28 sahra topuydu.

İsmet İnönü maddeleri de bu bilgiyi destekler: Türkçe Vikipedi'ye göre İsmet Bey 1917'de önce 20. Kolordu, 20 Haziran'da 3. Kolordu komutanlığına atandı. İngilizce madde ise İnönü'nün kuvvetlerinin Allenby'nin Birüssebi saldırısının ağırlığını karşıladığını ve İngilizce yayınlarda onun Birinci Dünya Savaşı'ndaki rolünün daha çok "Albay İsmet Bey" olarak Birüssebi üzerinden anlatıldığını yazar.

Plan: su için yarış

İngilizce maddeye göre Allenby'nin planı, Gazze'yi cepheden zorlamak yerine Osmanlı hattının açık doğu kanadını dolanmaktı. Bunun için önce Birüssebi'nin ve kuyularının olabildiğince hızlı, sağlam ele geçirilmesi gerekiyordu; çünkü binlerce atlı askerin ve hayvanın su ihtiyacı başka türlü karşılanamazdı. Madde, İngiliz resmî tarihçisinin sözünü aktarır: Birüssebi'yi almak, atları için kasabanın suyuna ihtiyaç duyan Çöl Atlı Kolordusu'nun göreviydi. 20. Kolordu'nun piyade tümenleri ise kasabayı almak için değil, ana garnizonu meşgul etmek için saldıracaktı.

Hazırlık aşamasında su asıl sorundu. İngilizce maddeye göre Esani, Halasa ve Asluc'taki kuyular genişletildi; 29 Ekim öğleden sonra Asluc'taki suyun "bütün tümen için at başına günde bir içim" sağlayabildiği bildirildi. Anzak ve Avustralya atlı tümenleri 30-31 Ekim gecesi 40-56 kilometre yol yürüyerek Birüssebi'nin güneyinden dolandı ve kasabaya doğudan saldıracak konuma geldi.

31 Ekim: sabahtan akşama

Muharebe sabah piyade saldırılarıyla başladı. İngilizce maddeye göre 60. (Londra) Tümeni önce 1070 Tepesi'ndeki tabyayı aldı, ardından ana siper hattı bombalandı. Öğlene doğru 60. ve 74. tümenler birlikte saldırdı; bazı noktalarda Osmanlı askerleri son adama kadar direndi ve siperlerde göğüs göğüse çarpışma saat 13.30'a kadar sürdü. 20. Kolordu bu çarpışmalarda 419 esir, altı top ve çok sayıda makineli tüfek ele geçirdi; kaybı 136 ölü, 1.010 yaralı ve beş kayıptı.

Doğuda Anzak Atlı Tümeni önce Birüssebi-El Halil-Kudüs yolunu Tel es-Sakati'de kesti, sonra kasabanın doğusuna hâkim olan Tel es-Seba tabyasına yüklendi. Tel es-Seba saat 15.00'te düştü. Kress von Kressenstein'in sözlerine göre kuvveti eksik bir Türk taburu burayı altı saat tutarak iki İngiliz atlı tümenini oyalamıştı. Tel es-Seba düşünce kasaba tutulamaz hâle geldi. İngilizce maddeye göre İsmet Bey saat 16.00'da kuzeye genel çekilme emri verdi ve 27. Tümen'in istihkâmcılarına Birüssebi'nin su tesislerini yok etmeleri emredildi.

Saat 16.30: süngüyle atlı hücum

Allenby, kasabanın "karanlık basmadan" alınmasını istiyordu. Elde kalan son birlik 4. Hafif Süvari Tugayı'ydı. İngilizce maddeye göre hava keşfi, hücum yönündeki siperlerin önünde dikenli tel bulunmadığını göstermişti. Avustralyalı hafif süvariler kılıç ya da mızrak taşımıyordu; ellerinde süngüleriyle dörtnala hücuma kalktılar. 4. Alay siperleri aştıktan sonra atlarından inip siperlerdeki piyadeye saldırdı; 12. Alay'ın büyük bölümü ise tabyanın önünden geçip bir boşluk buldu, demiryolunu aşarak kasabaya girdi. Hücum 16.30'da başlamıştı ve kasaba, çekilmekte olan garnizonun bir bölümüyle birlikte ele geçirildi.

Kayıplar

İngilizce maddeye göre 20. Kolordu 419, Çöl Atlı Kolordusu 1.528 Osmanlı askerini esir aldı; savaş alanında yaklaşık 500 ölü bulundu. İngiliz tarafının toplam ölü sayısı 171'di. 4. Hafif Süvari Tugayı 35 ölü ve 39 yaralı verdi; bunların 20 ölü ve 19 yaralısı 12. Alay'a aitti.

Sonrası: Gazze hattı yedi gün daha direniyor

İngilizce Wikipedia'ya göre Birüssebi garnizonu tamamen kuşatılamadı ve Gazze yolundan ve kuzeye, El Halil-Kudüs yönündeki tepelere çekilmeyi başardı. 3. Kolordu karargâhı önce Tel eş-Şeria'ya, sonra El Halil yolunu savunmak üzere Dahriye'ye geçti. Hareyra, Tel eş-Şeria ve Tel el-Huveylife'de inatçı Osmanlı artçıları İngilizleri yedi gün oyaladı. Türkçe Vikipedi'ye göre 5 Kasım'da Gazze boşaltıldı, 7 Kasım'da İngilizler kente girdi.

İngilizce madde muharebenin siyasi bir yankısına da değinir: Birüssebi'nin alınmasından iki gün sonra, 2 Kasım 1917'de İngiltere Dışişleri Bakanı Arthur Balfour, Filistin'de Yahudiler için bir "ulusal yurt" öngören ve tarihe Balfour Deklarasyonu olarak geçen mektubu Lord Rothschild'e gönderdi. Kudüs ise altı hafta sonra düşecekti.

Bugünkü izler

İngilizce maddeye göre Nisan 2008'de Birüssebi'deki Avustralya Askerleri Parkı'nda hafif süvari tugaylarına adanmış bir anıt açıldı; Ekim 2017'de, muharebenin yüzüncü yılında, kentteki İngiliz savaş mezarlığının içinde bir Anzak anma merkezi kuruldu. Muharebe Avustralya'da "Forty Thousand Horsemen" ve "The Lighthorsemen" filmlerine konu oldu. Türk tarafında ise bu gün, Filistin'in kaybedilmesine giden zincirin ilk halkası ve İsmet Bey'in askerî hayatında ağır bir yenilgi olarak hatırlanır.