El Mughar Muharebesi (13 Kasım 1917): Gazze hattından sonra Kavşak İstasyonu, Yeomanry hücumu ve Mustafa Kemal'in ayrıld

El Mughar Muharebesi, İngilizlerin resmî adlandırmasıyla "El Mughar çatışması", 13 Kasım 1917'de Güney Filistin'de yapıldı. Birüssebi ve Üçüncü Gazze muharebelerinden sonra çekilen Osmanlı Yıldırım Ordular Grubu, Yafa-Kudüs demiryolunu korumak için yeni bir hat kurmuştu. Bu hat bir günde yarıldı; ertesi gün Kavşak İstasyonu düştü ve Kudüs'e giden demiryolu bağlantısı kesildi. Bu yazı Vikipedi'nin İngilizce Battle of Mughar Ridge maddesini, Mustafa Kemal'in bu cepheyle ilişkisi için de Türkçe Mustafa Kemal Atatürk maddesini kaynak alır.

Mustafa Kemal'in ayrıldığı cephe

Türkçe Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal, Hicaz Kuvve-i Seferiyesi Komutanlığını kabul etmeyerek 5 Temmuz 1917'de Yıldırım Ordular Grubu emrindeki 7. Ordu Komutanlığına atandı ve 8 Ağustos'ta Halep'e gitmek üzere İstanbul'dan ayrıldı. Bölgedeki değerlendirmelerinden sonra Yıldırım Ordular Grubu komutanı Alman Falkenhayn ile stratejik konularda anlaşamadı, 4 Ekim'de komutanlıktan istifa etti ve ay sonuna doğru İstanbul'a gelip Pera Palas'a yerleşti.

Böylece Mustafa Kemal, Kasım 1917'deki muharebelerde bu cephede değildi. İngilizce Mughar Ridge maddesi, Birüssebi saldırısından önceki düzende Osmanlı 7. Ordusu'nun komutanı olarak Fevzi Çakmak'ı, 8. Ordu'nun komutanı olarak Friedrich Freiherr Kress von Kressenstein'ı gösterir. Madde, 31 Ekim öncesinde iki ordunun gücünü yaklaşık 45.000 tüfek, 1.500 kılıç ve 300 top olarak tahmin eder.

Gazze hattının çöküşü

Kaynağa göre 31 Ekim'de Birüssebi'nin düşmesinden sonra, 1-7 Kasım arasında Tel el Khuweilfe, Hareira, Sheria ve Gazze'deki güçlü Osmanlı artçıları Mısır Seferî Kuvvetleri'ni ağır çarpışmalarla durdurdu. Bu süre içinde Osmanlı ordusu düzenli biçimde çekilebildi; artçı garnizonlar 8/9 Kasım 1917 gecesi karanlıkta mevzilerini bıraktı. 8 Kasım'da Sheria'daki ana Osmanlı üssü iki günlük çarpışmadan sonra düştü ve Huj'da bir İngiliz Yeomanry süvari hücumu topları ele geçirdi.

Madde, bu gecikmenin İngiliz ilerleyişini ciddi biçimde tehlikeye sokmuş olabileceğini yazar. Kış yağmurlarının ay ortasında başlaması bekleniyordu; o zamana kadar sert olan kara toprak ova yağmurla tekerlekli araçların geçemeyeceği bir bataklığa dönüşecekti. Kaynağa göre 1917'de yağmurlar 19 Kasım'da, piyade Yahuda tepelerine doğru ilerlemeye başladığında başladı.

General Allenby 8 Kasım'da şöyle yazmıştı: "Savaş tüm hızıyla sürüyor. Türkleri kuzeye ve kuzeydoğuya sürdük; takip birliklerim Gazze'nin on mil ötesinde ve hızla ilerliyor. ... Ordum her yere dağılmış durumda, şimdi 35 millik bir cephede." Ertesi gün de "Yarın takibimizde kritik bir gün olacak. Türkler bizi yarın durduramazlarsa işleri biter." diye ekledi. Madde, 9 Kasım'a kadar 8. Ordu'nun 32 kilometre geri çekildiğini, 7. Ordu'nun ise "neredeyse hiç toprak kaybetmediğini" belirtir.

Falkenhayn'ın karşı taarruz planı

İngilizce maddeye göre Osmanlı ordularının genel komutanı Erich von Falkenhayn, Kavşak İstasyonu'nun önünde direnmeye karar verdi ve kuvvetlerini 11 Kasım akşamına kadar yerleştirdi. İngiliz sağ kanadına, Avustralya Atlı Tümeni'nin koruduğu bölgeye bir karşı taarruz emretti. Planı bu kuvveti ezip ikmal hatlarını kesmek, kuşatmak ve Mısır Seferî Kuvvetleri'nin bütün ileri birliklerini ele geçirmekti. Taarruz önce 11 Kasım için emredilmiş, ertesi güne ertelenmişti.

Savaş alanı

Kaynağa göre 11 Kasım gecesi bir fırtına daha geldi, ama 12 Kasım güzel geçti ve yollar kurudu. Kıyı ovası alçak tepelerin üzerindeki köylerle doluydu; bu köyler bahçe ve meyveliklerle, onlar da dikenli kaktüs çitleriyle çevriliydi ve bu yüzden doğal savunma noktalarıydı.

Madde, 20.000 kişilik Osmanlı kuvvetinin Yafa-Kudüs demiryolunu korumak için Vadi es-Sarar ve en-Nebi Rubin boyunca yerleştiğini yazar. Savunma hattının omurgası, kuzeye Zernuka ve El Kubeybe'ye doğru uzanan, 30 metre yüksekliğindeki sırttı; 32 kilometre uzunluğundaki hattı 8. Ordu'nun 3. Tümeni ve öteki birlikler tutuyordu. Hattın kilit noktaları, Vadi Camus ile birbirinden ayrılan Katra ve El Mughar köyleriydi.

13 Kasım: Katra ve El Mughar

Allenby'nin planına göre ana taarruzu XXI. Kolordu'nun 52. (Lowland) ve 75. tümenleri Kavşak İstasyonu'na doğru yapacak, Avustralya Atlı Tümeni sağ kanattan kuzeye ilerleyecek, Anzak ve Yeomanry atlı tümenleri de sol kanadı örtüp önce Yibna'yı, sonra Akir'i alacaktı. Kavşak İstasyonu düştüğünde atlılar kuzeye dönüp Ramla ve Lod'u alacak, Yafa'ya doğru keşif yapacaktı. İlk safha 13 Kasım saat 08.00'de, bir saatlik bombardımanın ardından başlayacaktı.

Kaynağa göre günün belirleyici anı Buckinghamshire Yeomanry ile Dorset Yeomanry'nin hücumuydu. Vadi Camus'taki bu iki alay bölük kolları hâlinde, dört adım arayla 2,7 kilometrelik bir alana yayılarak önce tırısla sonra dörtnala sırtın tepesine çıktı. Sırtı aldılar, ama atlar o kadar yorgundu ki karşı yamaçtan kaçan Osmanlı birliklerini takip edemediler. Hücum 16 ölü, 114 yaralı ve 265 ata mal oldu; bu, insan gücünün yüzde 16'sı, atların yüzde 33'üydü.

Osmanlı savunucuları El Mughar köyünü tutmaya devam etti. Madde, Berkshire Yeomanry'nin iki bölüğünün attan inerek ve 52. Tümen'in 155. Tugayı'ndan iki taburla birlikte saldırıyı yenilediğini, köydeki çatışmanın saat 17.00'ye kadar sürdüğünü yazar. Sonunda Katra ve El Mughar alındı. Kayıp 500 kişiydi; iki sahra topu ile 14 makineli tüfek ele geçirildi.

14 Kasım: Kavşak İstasyonu ve Ayun Kara

Kaynağa göre 75. Tümen birlikleri birkaç zırhlı otomobilin desteğiyle 14 Kasım sabahı Kavşak İstasyonu'nu (Vadi es-Sara) aldı ve Yafa-Kudüs demiryolunu kesti. İstasyonda iki lokomotif, 60 vagon ve sınırsız su sağlayan, sağlam ve çalışır durumda bir buharlı pompa tesisi ele geçirildi. Madde, istasyonun El Tineh'e uzanan kolu ve Birüssebi ile Gazze'ye doğru uzantılarıyla iki tarafın ulaşım hatları için önemli bir merkez olduğunu yazar.

Aynı gün kuzeyde, Ayun Kara'da Yeni Zelanda Atlı Tüfek Tugayı bir Osmanlı artçı mevziine saldırdı. Osmanlı 3. Piyade Tümeni'ne karşı yakın mesafe çarpışması öğleden sonra boyunca sürdü. Tugay ciddi biçimde sıkıştırıldı, ama sonunda üstün geldi ve iki gün sonra Yafa'yı işgal etti.

Sonuç: 8. Ordu Avca'nın gerisine, 7. Ordu Kudüs'e

İngilizce maddeye göre bu yenilginin sonucunda Osmanlı 8. Ordusu Nahr el-Avca'nın gerisine, 7. Ordu ise Kudüs'e doğru çekildi. Madde, 17 gün neredeyse dinlenmeden süren harekâtın Birüssebi'den 97 kilometrelik bir ilerlemeyle sonuçlandığını ve bu günlerin 13'ünde büyük ya da küçük çarpışma olduğunu yazar. Atlı birliklerin çoğu 29 Ekim 1917'den beri en az 270 kilometre yol almış, 5.270 esir, 60'tan fazla top ve yaklaşık 50 makineli tüfek ele geçirmişti.

Kudüs 9 Aralık 1917'de kaybedildi; bu olay forumdaki ayrı bir konuda anlatılır. Mustafa Kemal'in Ekim'de istifa etmeden önce Falkenhayn ile anlaşamadığı strateji tartışması, bu muharebelerden önce yaşanmıştı; Türkçe madde tartışmanın ayrıntısını vermez.

Değerlendirme

El Mughar, Filistin cephesinde Gazze-Birüssebi hattından sonraki ilk büyük direniş girişimiydi ve bir günde sonuçlandı. Kaynak, Osmanlı artçılarının 8/9 Kasım'da düzenli çekildiğini ve 7. Ordu'nun toprak kaybetmediğini kaydeder; ama Kavşak İstasyonu'nun düşmesiyle Kudüs'e giden demiryolu kesildi. Mustafa Kemal bu cepheye ancak Ağustos 1918'de, yeniden 7. Ordu komutanı olarak döndü.