19 Şubat 1915: Boğaz girişindeki tabyaların bombardımanı ve Çanakkale deniz harekâtının ilk günü

Kara tartışmasından deniz planına

1915'in başında İngiliz Savaş Konseyi, Batı Cephesi'ndeki kilitlenmeye bir çıkış yolu arıyordu. Rusya, Kafkasya'da sıkıştığını bildiriyor ve müttefiklerinden bir yardım hareketi bekliyordu. Bahriye Nazırı Winston Churchill, boğazın yalnızca donanma gücüyle zorlanabileceğini savundu. Akdeniz'deki İngiliz filosunun komutanı Amiral Sackville Carden'a bu konuda bir plan hazırlatıldı. Carden, boğaz tabyalarının sırayla, önce giriş tabyalarından başlayarak susturulmasını, ardından mayın tarama gemilerinin yolu açmasını öngörüyordu.

Savaş Konseyi Ocak 1915'te planı onayladı. Harekâtın ilk günü 19 Şubat 1915 olarak belirlendi. İngiliz ve Fransız zırhlılarından oluşan filo, boğazın girişindeki tabyaların karşısına dizildi. Çanakkale deniz harekâtı böyle başladı.

Dış tabyalar

Boğaz girişi, Avrupa yakasında Seddülbahir ve Ertuğrul tabyaları, Anadolu yakasında Kumkale ve Orhaniye tabyaları tarafından korunuyordu. Bu tabyaların bir kısmı 19. yüzyılın sonlarında modernleştirilmişti, ama donanmanın en yeni zırhlılarının toplarına karşı menzil ve ateş gücü bakımından geride kalıyordu. Tabyaların asıl görevi, boğaza girmeye çalışan gemileri giriş noktasında durdurmak değil, uzun süre ateş altında tutmaktı. Boğazın asıl savunması daha içerideydi: Kepez'den Çanakkale-Kilitbahir darlığına kadar uzanan mayın hatları ve bu hatları koruyan orta tabyalar.

Tabyalar 3 Kasım 1914'te ilk bombardımanı yaşamıştı. O gün İngiliz ve Fransız gemileri giriş tabyalarını kısa bir süre dövmüş, bir mermi Seddülbahir'deki cephaneliğe isabet ederek büyük bir patlamaya yol açmıştı. Bu bombardımandan sonra Osmanlı komutanlığı boğaz savunmasını güçlendirmeye öncelik verdi; seyyar obüs bataryaları, yeni mayın hatları ve projektörlerle savunmanın derinliği artırıldı.

19 Şubat'ta ne oldu?

Sabah saatlerinde İngiliz zırhlıları Cornwallis, Vengeance ve Triumph, muharebe kruvazörü Inflexible, Fransız zırhlıları Suffren, Bouvet ve Gaulois ile birlikte boğaz girişindeki tabyalara ateş açtı. İlk saatlerde gemiler uzak mesafeden ve demirli olarak ateş ettiler. Tabyaların topları bu mesafeye yetişemediği için karşılık vermedi. Filo komutanlığı tabyaların susturulduğunu düşündü.

Öğleden sonra gemiler mesafeyi kısalttı. Bu kez tabyalar beklenmedik biçimde ateşle karşılık verdi. Topların büyük kısmı sağlamdı; ilk saatlerdeki sessizlik, bir yıkımın değil, menzil dışında beklemenin sonucuydu. Akşam yaklaşırken ve ışık azalırken Amiral Carden bombardımanı durdurdu. Günün sonucu açıktı: uzaktan yapılan bombardıman, kalın toprak siperlerin ardındaki topları yok etmeye yetmiyordu.

Kötü hava ve 25 Şubat

19 Şubat'tan sonra bozulan hava, harekâtı altı gün durdurdu. Bu ara Osmanlı tarafına zaman kazandırdı. 25 Şubat'ta bombardıman yeniden başladı. Bu kez gemiler daha yakına geldi ve ateş daha düzenliydi. Gün sonunda dış tabyaların topları büyük ölçüde susturulmuştu. Agamemnon, Seddülbahir'den gelen isabetlerle hasar gördü; ama bu, filonun ilerleyişini durdurmadı.

26 Şubat'tan itibaren İngiliz deniz piyadeleri Seddülbahir ve Kumkale'ye küçük çıkarmalar yaparak susturulmuş topları tahrip etmeye çalıştı. Bu baskınların bir kısmı başarılı oldu, ama 4 Mart'taki çıkarmalar Osmanlı piyadesinin direnişiyle karşılaştı ve kayıplarla geri çekildi. Bu çıkarmalar, birkaç hafta sonra yapılacak büyük kara harekâtının nerede ve nasıl bir dirençle karşılaşacağının ilk işaretleriydi.

Mayın tarayıcıların gece işi

Dış tabyalar susturulduktan sonra sıra mayın hatlarının temizlenmesine geldi. İngilizler bu iş için balıkçı teknelerinden dönüştürülmüş, sivil mürettebatlı mayın tarama gemileri kullanıyordu. Bu tekneler akıntıya karşı yavaş ilerliyor, gece projektörlerle aydınlatıldıklarında seyyar bataryaların ateşi altında kalıyordu. Mart başındaki gece denemeleri başarısız oldu. Mayın hatlarına ulaşamayan tarayıcılar geri döndü. Böylece Carden'ın planındaki zincir, ikinci halkasında koptu.

Mart ortasında hastalanan Carden'ın yerine Amiral John de Robeck getirildi. 18 Mart'ta yapılan büyük saldırıda İtilaf donanması, Nusret'in 8 Mart gecesi döktüğü mayınlarla Bouvet, Irresistible ve Ocean'ı kaybetti. Deniz harekâtı bu yenilgiyle durdu ve İtilaf, boğazı karadan açma kararı aldı.

Tabyalardaki askerler

Bombardıman altındaki tabyalarda görev yapan topçular, uzun saatler boyunca karşılık vermeden beklemek zorunda kaldı. Gemilerin menzili dışında kalan toplarla ateş etmek, hem cephaneyi boşa harcamak hem de topun yerini belli etmek demekti. Bu yüzden sessizlik, tabyalardaki subayların bilinçli bir tercihiydi. Gemiler yaklaştığında ise aynı toplar ateş açtı ve filo komutanlığını şaşırttı. Bu disiplinli bekleyiş, boğaz savunmasında sonraki haftalarda da tekrarlanacak bir tavrın ilk örneğiydi.

Başlangıç gününün önemi

19 Şubat 1915, Çanakkale anlatısında genellikle 18 Mart'ın gölgesinde kalır. Oysa o gün, boğaz savunmasının neye dayandığını (uzun menzilde sessiz kalabilen toprak tabyalar, sürekli yer değiştiren obüsler ve derinlemesine kurulmuş mayın hatları) ilk kez açıkça gösterdi. Carden'ın planı, tabyaların sırayla susturulabileceği varsayımına dayanıyordu. 19 Şubat'ın akşamı, bu varsayımın ne kadar kırılgan olduğu görülmüştü.

Bize göre bu ilk gün, Çanakkale'nin bir günde değil, haftalara yayılan bir savunma mücadelesiyle kazanıldığını hatırlatıyor. Topçular uzun bekleyişlerde sabrı, mayıncılar gece karanlığında cesareti, komutanlar da savunmayı derinliğine kurmanın önemini bu haftalarda gösterdi. 18 Mart'ın zaferi, 19 Şubat'ta başlayan bu sabırlı direnişin sonucuydu.