I. Mahmud (1696–1754): isyanla gelen padişah, Belgrad'ın geri alınışı ve kütüphaneler

I. Mahmud, 1730'dan 1754'e kadar yirmi dört yıl tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. 1696'da Edirne'de doğdu; II. Mustafa'nın oğludur. Patrona Halil İsyanı sırasında amcası III. Ahmed'in tahttan çekilmesiyle Ekim 1730'da tahta çıktı. Saltanatının ilk yıllarında isyancıların etkisini kırdı; ardından İran'a karşı uzun süren savaşlar ve 1736–1739 Osmanlı–Habsburg–Rus savaşıyla uğraştı. 1739 Belgrad Antlaşması ile Belgrad'ı geri aldı. İstanbul'da kütüphaneler, çeşmeler ve su yapıları yaptırdı; Nuruosmaniye Camii'nin yapımını başlattı. 13 Aralık 1754'te İstanbul'da öldü.

İsyanın gölgesinde tahta çıkış

Mahmud, babası II. Mustafa'nın 1703'te tahttan indirilmesinden sonra yirmi yedi yıl boyunca sarayın şehzade dairesinde yaşadı. Tahta, Patrona Halil'in ve isyancıların baskısı altında çıktı. Saltanatının ilk haftalarında isyancıların taleplerine boyun eğmek zorunda kaldı. Ancak Kasım 1730'da Patrona Halil ve arkadaşlarının sarayda öldürülmesiyle durumu kontrol altına aldı. 1731 baharında başlayan yeni bir isyan girişimi de bastırıldı. Bu olaylar, Mahmud'un saltanatı boyunca ocaklara ve İstanbul halkına karşı dikkatli bir politika izlemesine yol açtı.

İran cephesi

I. Mahmud'un saltanatı boyunca İran ile savaşlar aralıklarla sürdü. İran'da Safevî Devleti'nin yerine güç kazanan Nadir, önce Safevîlerin adına, 1736'dan sonra da Nadir Şah olarak hüküm sürdü. Nadir, Osmanlı'nın 1720'lerde ele geçirdiği toprakları geri aldı ve Bağdat'ı kuşattı. Savaşlar, iki devlet arasında birkaç kez barış ve yeniden savaşla devam etti. Sonunda 1746'da imzalanan Kerden Antlaşması ile 1639 Kasr-ı Şirin sınırı yeniden kabul edildi.

Belgrad'ın geri alınışı

1736'da Rusya, Osmanlı Devleti'ne savaş açtı; 1737'de Habsburglar da Rusya'nın yanında savaşa girdi. Osmanlı ordusu, Habsburglara karşı beklenmedik başarılar elde etti. 1739'da Hisarcık'ta Habsburg ordusunu yenerek Belgrad'ı kuşattı. Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan 18 Eylül 1739 tarihli Belgrad Antlaşması ile Belgrad ve Kuzey Sırbistan Osmanlı'ya geri verildi. Rusya ile yapılan antlaşmayla ise Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı. Bu antlaşma, Osmanlı'nın XVIII. yüzyılda elde ettiği en önemli diplomatik başarılardan biri kabul edilir.

Bonneval ve ordu

I. Mahmud döneminde orduyu yenileme girişimlerinden biri, Fransız asıllı Claude Alexandre de Bonneval'in Osmanlı hizmetine girmesidir. Müslüman olarak Ahmed adını alan Bonneval, 1730'larda humbaracı ocağının yeniden düzenlenmesinde görev aldı ve "Humbaracı Ahmed Paşa" olarak anıldı. Bu girişim, Osmanlı ordusunda Avrupa usulü bir birlik kurmanın ilk örneklerinden biri kabul edilir. İbrahim Müteferrika'nın Usûlü'l-Hikem adlı eseri de bu dönemde padişaha sunuldu ve ordunun yenilenmesi gerektiğini savundu.

Saray ve devlet

I. Mahmud'un saltanatında devlet işlerinde Darüssaade ağası Hacı Beşir Ağa'nın etkisi büyüktü. Hacı Beşir Ağa, yaklaşık otuz yıl bu görevde kalarak sadrazamların atanmasında ve azlinde önemli bir rol oynadı. Padişah, sadrazamları sık sık değiştirdi; bu dönemde Hekimoğlu Ali Paşa gibi yetenekli devlet adamları birkaç kez bu göreve getirildi. I. Mahmud, aynı zamanda şiirle ve musikiyle de ilgilendi; "Sebkatî" mahlasıyla şiirler yazdı ve bestekâr olarak da eserler bıraktı.

Bir padişahın gündelik dünyası

Kaynaklarda I. Mahmud, sakin mizaçlı, sanata ve edebiyata düşkün bir padişah olarak anlatılır. Musiki meclislerine katıldığı, saray müzisyenlerini himaye ettiği ve kendisinin de bestekâr olduğu bilinir. Onun döneminde Topkapı Sarayı'nda bazı yeni yapılar inşa edildi ve saray kütüphanesinin koleksiyonu zenginleşti. İstanbul'da yaptırdığı su yapıları ise şehrin gündelik hayatını doğrudan etkiledi. 1732'de tamamlanan Taksim maksemi, Belgrad Ormanı'ndan gelen suyun Beyoğlu ve Galata'ya dağıtılmasını sağladı. Semtin adı da bu su dağıtım yapısından, yani "taksim"den gelir. Tophane'deki büyük çeşme de bu su şebekesinin bir parçasıydı ve bugün de ayaktadır. Bu yapılar, I. Mahmud döneminin İstanbul'a bıraktığı en somut izlerdir.

Avrupa ile diplomasi

I. Mahmud döneminde Osmanlı diplomasisi de canlandı. 1740'ta Fransa'ya verilen kapitülasyonlar, önceki ayrıcalıkların süresiz olarak yenilenmesi anlamına geliyordu; bu, Belgrad'daki Fransız arabuluculuğunun bir karşılığı olarak görülür. Aynı dönemde İsveç ile 1740'ta bir dostluk antlaşması imzalandı ve Napoli Krallığı ile ilişkiler kuruldu. Osmanlı Devleti, 1740–1748 Avusturya Veraset Savaşı sırasında tarafsız kaldı ve Avrupa devletleri arasında arabuluculuk yapmayı bile önerdi. Bu tutum, Osmanlı'nın Avrupa siyasetinde yeni bir role yöneldiğini gösterir.

Avrupa arşivlerinde

I. Mahmud dönemine dair önemli belgeler, Avrupa arşivlerinde de bulunur. Belgrad Antlaşması'nda arabuluculuk yapan Fransız elçisi Louis Sauveur Villeneuve'in raporları Paris'teki Dışişleri Arşivi'nde korunur. Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde ise 1736–1739 savaşına ve Belgrad görüşmelerine dair belgeler yer alır.

Sessiz bir saltanatın izleri

I. Mahmud'un saltanatı, Osmanlı tarihinde sıklıkla göz ardı edilir. Ancak bu saltanat, Belgrad'ın geri alınması, İstanbul'un kütüphanelerle ve su yapılarıyla zenginleşmesi ve orduda ilk yenilik denemeleri gibi önemli gelişmelere sahne oldu. Bize göre I. Mahmud'un en büyük başarısı, isyanla başlayan bir saltanatı yirmi dört yıl boyunca istikrarlı bir şekilde sürdürmesidir. Onun yaptırdığı kütüphaneler, bugün de İstanbul'un kültür mirasının önemli bir parçasıdır ve onun döneminin sessiz ama kalıcı izlerini taşır.