Belgrad Antlaşması (1739): Hisarcık zaferi, Fransız arabuluculuğu ve Belgrad'ın dönüşü

Belgrad Antlaşması, 18 Eylül 1739'da Belgrad yakınlarında Osmanlı Devleti ile Habsburg Monarşisi arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. Aynı gün Rusya ile de ayrı bir antlaşma imzalandı. Fransa'nın İstanbul elçisi Marquis de Villeneuve'ün arabuluculuğuyla imzalanan antlaşmayla Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak Osmanlı'ya geri verildi. Rusya ile yapılan antlaşmayla da Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı; ancak Rusya'nın Karadeniz'de donanma bulundurması yasaklandı. Belgrad Antlaşması, 1718 Pasarofça'da kaybedilen toprakların önemli bir kısmının geri alınmasını sağladı ve Osmanlı'nın XVIII. yüzyıldaki en başarılı diplomatik sonuçlarından biri kabul edilir.

Savaşın başlaması

1736'da Rusya, Kırım akınlarını ve Osmanlı'nın İran ile meşgul olmasını fırsat bilerek Osmanlı Devleti'ne savaş açtı. Rus ordusu Azak'ı ele geçirdi ve Kırım'a girdi. 1737'de Habsburg Monarşisi, Rusya ile yaptığı ittifak gereği savaşa katıldı. Habsburglar, Niş'i ele geçirdi ve Bosna'ya girdi. Ancak Osmanlı kuvvetleri, beklenmedik bir direniş gösterdi. Habsburgların Bosna'daki ilerleyişi Banaluka'da durduruldu ve Niş kısa süre sonra geri alındı.

Hisarcık ve Belgrad kuşatması

1739 yazında Sadrazam İvazzade Halil Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Belgrad'a doğru ilerledi. 22 Temmuz 1739'da Belgrad'ın güneydoğusundaki Hisarcık'ta (Grocka) Habsburg ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Habsburg ordusu Belgrad'a çekildi ve Osmanlı ordusu kaleyi kuşattı. Habsburg yönetimi, Rusya'nın Osmanlı'ya karşı başarılar kazanmasına rağmen, Belgrad'ın düşmesinden korkarak barış görüşmelerine yöneldi.

Villeneuve'ün arabuluculuğu

Barış görüşmeleri, Fransa'nın İstanbul elçisi Louis Sauveur de Villeneuve'ün arabuluculuğuyla yapıldı. Villeneuve, Osmanlı ordusuyla birlikte Belgrad'a gelmişti ve iki taraf arasında görüşmeleri yürüttü. Habsburg tarafını General Wilhelm Reinhard von Neipperg temsil ediyordu. Neipperg, Viyana'dan aldığı talimatları aşarak Belgrad'ın teslimini kabul etti. Bu durum, Viyana'da büyük bir tepkiye yol açtı; Neipperg, barıştan sonra tutuklandı, ancak sonra serbest bırakıldı.

Antlaşmanın maddeleri

Habsburglarla yapılan antlaşmanın başlıca maddeleri şunlardı:

• Belgrad, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak (Oltenya) Osmanlı'ya geri verildi.
• Sava ve Tuna nehirleri iki devlet arasında sınır oldu.
• Banat, Habsburglarda kaldı.
• Belgrad'da Habsburgların yaptığı yeni istihkâmlar yıkılacaktı.

Rusya ile yapılan antlaşmanın başlıca maddeleri ise şunlardı:

• Azak, kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'ya bırakıldı.
• Rusya'nın Karadeniz'de ve Azak denizinde savaş gemisi ve ticaret gemisi bulundurması yasaklandı; Rus ticareti Karadeniz'de yabancı gemilerle yapılacaktı.
• Rusya, Kırım ve Kuban bölgesinde ele geçirdiği toprakları geri verdi.

Viyana'daki tepki

Belgrad Antlaşması, Habsburg Monarşisi'nde büyük bir hayal kırıklığı yarattı. Eugen'in 1717'de büyük bir zaferle aldığı Belgrad, yirmi iki yıl sonra müzakere masasında kaybedilmişti. Neipperg'in yanı sıra savaşta orduyu yöneten Mareşal Wallis de tutuklandı. İmparator VI. Karl, ertesi yıl öldü; onun ölümüyle Avusturya Veraset Savaşı başladı. Bu savaş, Habsburgların Osmanlı ile yeni bir savaşa girmesini uzun süre engelledi. Belgrad Antlaşması'nın çizdiği sınır, 1788'e kadar değişmeden kaldı.

Belgrad'ın yeniden Osmanlı şehri oluşu

Antlaşmanın ardından Belgrad'da Habsburgların yaptığı yeni istihkâmların bir kısmı, antlaşma gereği yıkıldı. Osmanlı yönetimi, şehrin idaresini yeniden düzenledi ve kaleye yeni bir muhafız birliği yerleştirdi. Habsburg yönetimi sırasında şehre yerleşen Katolik ve Alman nüfusun bir kısmı şehirden ayrıldı. Sırp nüfusun bir bölümü ise savaş sırasında ve sonrasında Habsburg topraklarına göç etti; bu göç, 1690'daki büyük göçten sonra bölgedeki ikinci önemli göç dalgası olarak anılır. Belgrad, 1789'a kadar Osmanlı yönetiminde kaldı; o yıl kısa bir süre Habsburgların eline geçti ve 1791 Ziştovi Antlaşması'yla yeniden Osmanlı'ya verildi. Şehrin Kalemegdan'daki kalesi, bugün de bu dönemlerden kalma Osmanlı ve Habsburg yapılarını bir arada barındırır.

Paris, Viyana ve İstanbul arşivlerinde

Belgrad Antlaşması'na dair belgeler, üç büyük arşivde dağınık hâlde bulunur. Paris'teki Dışişleri Arşivi'nde Villeneuve'ün raporları ve görüşmelere dair yazışmaları korunur; bu raporlar, görüşmelerin her aşamasını ayrıntılı olarak anlatır. Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde Neipperg'in talimatları, raporları ve sonradan yapılan soruşturmaya dair belgeler yer alır. İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde ise antlaşmanın Osmanlıca metni, sınırın belirlenmesine dair belgeler ve savaşın seyrine dair raporlar bulunur. Albert Vandal'ın Villeneuve'ün elçiliğini anlatan eseri, bu konuda önemli bir başvuru kaynağıdır.

Masada kazanılan zafer

Belgrad Antlaşması, savaş alanındaki başarının diplomasiyle nasıl büyütülebileceğinin bir örneğidir. Osmanlı ordusu Hisarcık'ta önemli bir zafer kazanmıştı; ancak Belgrad henüz alınmamıştı. Fransız arabuluculuğu ve Habsburg görüşmecisinin aceleci tutumu, Osmanlı'ya savaş alanında elde edemeyeceği bir sonucu masada sağladı. Bize göre bu antlaşmanın gölgesinde kalan bedel ise 1740 kapitülasyonlarıydı: Fransa'nın arabuluculuğu, sonraki yüzyılda Osmanlı ekonomisinde derin izler bırakacak ayrıcalıklarla ödendi.