Atatürk Papa'nın Türkiye'yi ziyaret etmesine izin vermedi mi? 1923, 1925 ve 1935 kayıtları

Tartışma nasıl başladı?

Papa 14. Leo, ilk yurt dışı ziyaretini 27-30 Kasım 2025 tarihleri arasında Türkiye'ye yaptı. Ziyaretin İznik etabı, Hristiyanlık tarihinin ilk ekümenik konsili olan ve 325 yılında İznik'te toplanan konsilin 1700. yıl dönümüne denk getirildi. Ziyaretten bir gün önce, 26 Kasım 2025'te, Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD) genel merkezi bir kamuoyu açıklaması yayımladı.

Açıklamada, Papa'nın Fener Rum Patriği Bartholomeos'la birlikte İznik'e gelmesinin Patrikhanenin "ekümeniklik" iddiasını güçlendirmeye ve Lozan Antlaşması'nı tartışmaya açmaya yönelik olduğu ileri sürüldü. Açıklamanın tartışılan cümlesi şuydu: "Büyük Atatürk 100 yıl önce böyle bir ziyaret ve gösteriye izin vermemişti." Bu cümle kısa sürede "Atatürk Papa'yı Türkiye'ye sokmadı" biçiminde yayıldı.

Bu yazı, Atatürk döneminde (1923-1938) bir Papa'nın Türkiye'yi ziyaret talebinde bulunup bulunmadığını ve bu talebin reddedilip reddedilmediğini, farklı tarafların gösterdiği belgeler üzerinden inceler.

Papalar o dönemde seyahat ediyor muydu?

İddianın ilk zayıf noktası dönemin papalık geleneğidir. Atatürk'ün Türkiye'yi yönettiği yılların tamamında görevde olan Papa XI. Pius (6 Şubat 1922-10 Şubat 1939), Vatikan'dan dışarı resmî bir yurt dışı ziyaretine çıkmadı. 1960'lı yıllara kadar papaların başka ülkeleri ziyaret etme geleneği yoktu. Papa VI. Paul, 1964'te İsrail ve Ürdün'e yaptığı seyahatle uzun bir aradan sonra İtalya dışına çıkan ilk kilise lideri oldu.

Dışişleri Bakanlığı'nın Vatikan Büyükelçiliği sayfası da Türkiye'ye ilk papalık ziyaretinin 1967'de Papa VI. Paul tarafından yapıldığını kaydeder. Bunu 1979'da II. Jean Paul, 2006'da XVI. Benedikt ve 2014'te Fransuva'nın ziyaretleri izledi. 14. Leo, Türkiye'ye gelen beşinci papadır.

1925 ve İznik: Pan-Ortodoks girişim

1925, İznik Konsili'nin 1600. yıl dönümüydü. Natallia Vasilevich'in The Ecumenical Review'da 2025'te yayımlanan çalışmasının gösterdiği gibi, o yıl yıl dönümü vesilesiyle bir Pan-Ortodoks konsil düzenleme girişimi vardı; ancak plan çeşitli anlaşmazlıklar nedeniyle gerçekleşmedi. Bu girişim Ortodoks kiliselerine aittir; Katolik Kilisesi'nin başı olan Papa'nın bir ziyaret talebi değildir. O dönemde Katolik ve Ortodoks kiliseleri arasındaki ilişkiler de İznik'te ortak ayin yapacak düzeyde değildi.

Bir mektup ve bir cevap: Sözcü'nün aktardığı belgeler

Tartışmanın ikinci tarafı, Sözcü yazarı Saygı Öztürk'ün 4 Aralık 2025 tarihli "Atatürk, Papa'yı kabul etti mi?" başlıklı yazısıdır. Öztürk, Türk Tarih Kurumu eski Başkanı Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu'nun anlatımına dayanarak iki belgeden söz eder.

Birinci belgeye göre Vatikan'ın İstanbul temsilcisi, Cumhuriyet'in ilanından yaklaşık bir ay önce, 22 Eylül 1923'te Papa'nın bir mektubunu Gazi Mustafa Kemal'e sunmak için Hariciye Vekâleti'nden izin istemiştir. Öztürk, Mustafa Kemal'in bu görüşme isteğini kabul etmediğini yazar. Halaçoğlu ise mektubun Cumhurbaşkanlığı arşivinde olduğunu ve içeriğini bilmediğini söyler.

İkinci belge 1935 tarihlidir. Vatikan temsilcisi Angelo Giuseppe Roncalli'nin İstanbul Valisi'ni ziyaret etmesi ve Türk Katolikleri adına konuşması üzerine Ankara'dan şu talimat gider: "Malumu Devletleri olduğu üzere papalık Hükümeti bizce tanınmış değildir. Ve bu devletin her hangi memuruna mümessil sıfatı izafe edilmesi tarafımızdan tensip edilmemiştir. Rahip M. Angelo Giuseppe Roncalli'nin saygıdeğer bir misafir olarak muamele görmesi ve kendisine hiç bir resmi sıfat tanınmaması hattı hareketimizin esasını teşkil eder."

Bu belge, Türkiye'nin o yıllarda Vatikan'ı diplomatik olarak tanımadığını ve temsilcisine resmî sıfat vermediğini açıkça gösterir. Dışişleri Bakanlığı kaydına göre iki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler ancak 11 Nisan 1960'ta kurulmuştur. Ancak belgenin metninde bir Papa ziyaretinden ya da İznik'te ayinden söz edilmez; konu, temsilcinin resmî sıfatıdır.

Bir belge listesi ve doğrulanamayan künyeler

ADD açıklamasına itiraz gelince, emekli Tümamiral Cihat Yaycı, başkanı olduğu merkezin hesabından 30 Kasım 2025'te farklı bir yorum yaptı. Yaycı'ya göre bazı kişiler Papa ziyaretiyle İznik Konsili'nin yeniden toplanması taleplerini birbirine karıştırmıştı; Atatürk döneminde reddedilen, konsil toplama talepleriydi. Yaycı bu görüşünü desteklemek için TBMM gizli celse zabıtları (6 Mart 1924), TBMM zabıt cerideleri (14 Mayıs 1925, 22 Nisan 1928), Cumhuriyet Arşivi kodları ve Yunan dışişleri arşivinden künyeler içeren bir liste paylaştı.

Listedeki 6 Mart 1924 ve 14 Mayıs 1925 tarihli TBMM tutanaklarında ve verilen arşiv kodunda böyle belgeler yoktur. Tarihçi Erol Mütercimler de Atatürk'e böyle bir talebin hiç iletilmediğini, 25 yıllık biyografi çalışmasında böyle bir kayda rastlamadığını söyledi. Tarihçi Talha Uğurluel ise ne Atatürk'ün ne Fatih'in bir Papa ziyaretini engellediğine dair tek bir belge bulunmadığını belirtti.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

a) İlk görüldüğü yer. "Atatürk Papa'nın gelişine izin vermedi" cümlesi, ADD genel merkezinin 26 Kasım 2025 tarihli kamuoyu açıklamasıyla gündeme geldi.
b) Zaman çizelgesi. 26 Kasım 2025 ADD açıklaması; 27-30 Kasım Papa'nın ziyareti; 30 Kasım Cihat Yaycı'nın "konsil talebi" yorumu ve belge listesi; 4 Aralık Saygı Öztürk'ün Sözcü'deki 1923 ve 1935 belgelerini aktaran yazısı; 9 Aralık 2025 iddianın doğrulama çalışmasıyla yanıtlanması.
c) Kimler söyledi? İddiayı ADD genel merkezi ortaya attı. Cihat Yaycı iddiayı "konsil talebinin reddi" olarak yeniden çerçeveledi. Yusuf Halaçoğlu ve Saygı Öztürk 1923 mektubu ve 1935 cevabıyla iddiaya destek verdi. Erol Mütercimler ve Talha Uğurluel iddiaya karşı çıktı.
d) Sosyal medya örneği. ADD'nin 26 Kasım 2025 tarihli açıklaması X'te 400 binden fazla gösterim ve iki binden fazla yeniden paylaşım aldı. Dernek ertesi gün konuyu ayrı bir gönderiyle yeniden duyurdu.
e) Karşı kanıt ve hüküm. Atatürk döneminde papalar yurt dışına resmî ziyaret yapmıyordu; ilk papalık ziyareti 1967'dedir. Bir Papa'nın Türkiye'ye gelmek ya da İznik'te ayin yapmak için başvurduğunu ve reddedildiğini gösteren bir belge yayımlanmamıştır. Hüküm: "Atatürk Papa'nın ziyaretine izin vermedi" iddiası, belgelerle desteklenmeyen bir yorumdur. Doğru olan, Atatürk döneminde Türkiye'nin Vatikan'ı tanımadığı ve temsilcisine resmî sıfat vermediğidir.

Sonuç

Atatürk döneminde Türkiye, Vatikan'ı diplomatik olarak tanımadı ve Vatikan temsilcisine resmî sıfat vermedi; bu, 1935 tarihli bir talimatla belgelenmiştir. Ancak bundan "Papa Türkiye'ye gelmek istedi, Atatürk izin vermedi" sonucunu çıkarmak, belgelerde bulunmayan bir adım atmak demektir. O yıllarda papalar seyahat etmiyordu ve Türkiye'ye ilk papalık ziyareti 1967'de yapıldı. Tartışma, tarihî bir ilişkiyi bugünün gündemine taşırken belgelerin tam metniyle okunmasının önemini gösteriyor.

Papa ziyareti tartışmasında gördüğümüz şey, gerçek bir diplomatik mesafenin abartılı bir hikâyeye dönüştürülmesi. Türkiye'nin o yıllarda Vatikan'la resmî ilişki kurmaması belgeli bir gerçek ve bunu laik devlet anlayışı çerçevesinde tartışmak meşrudur. Ama ortada bir ziyaret talebi ve buna verilmiş bir ret yoksa, hikâye belgelerin söylemediğini söylüyor demektir. Bizce bu tür iddialar, bugünkü siyasi duyguları geçmişe taşıyarak tarihî figürleri ya övmek ya da yermek için kullanılıyor. Dengeli bir bakış, hem dönemin diplomatik tercihlerini hem de belgelerin sınırını aynı anda kabul etmeyi gerektiriyor.