Vasvar Antlaşması (10 Ağustos 1664): yenilen tarafın kazandığı barış

Vasvar Antlaşması, 10 Ağustos 1664'te bugünkü Macaristan'ın batısındaki Vasvár kasabasında Osmanlı Devleti ile Habsburg monarşisi arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. 1663–1664 Osmanlı-Habsburg savaşını sona erdirdi ve yirmi yıl geçerli olmak üzere yapıldı. Antlaşmanın en dikkat çekici yanı, imzalanmasından yalnızca dokuz gün önce Saint Gotthard'da yenilgiye uğrayan Osmanlı tarafının kazançlarını eksiksiz korumasıdır. Bu nedenle Vasvar, Avrupa tarihinde "yenilenin kazandığı barış" olarak anılır ve Macar tarihinde uzun süren bir öfkenin başlangıcı sayılır.

Savaşın arka planı: Erdel

Anlaşmazlığın merkezinde, Osmanlı'ya bağlı bir prenslik olan Erdel (Transilvanya) vardı. 1657'de Erdel prensi II. György Rákóczi'nin İstanbul'dan izin almadan Lehistan'a saldırması üzerine Köprülü Mehmed Paşa prensliğe müdahale etmiş, Rákóczi tahttan indirilmiş ve 1660'ta Varat kalesi Osmanlı topraklarına katılmıştı. Habsburglar ise Erdel'de kendi adaylarını destekliyor ve sınırdaki kalelerine asker yığıyordu. Hırvat soylusu Nikola Zrinski'nin Osmanlı topraklarına yakın bir yerde yeni bir kale (Yeni Zerin) yaptırması gerginliği artırdı. Osmanlı tarafı, bu kalenin yıkılmasını ve Erdel'e yapılan müdahalelerin sona ermesini istiyordu.

1663–1664 seferleri

Sadrazam Köprülüzade Fazıl Ahmed Paşa, 1663 baharında büyük bir orduyla Macaristan'a girdi. Eylül 1663'te Habsburgların Viyana'yı korumak için yaptıkları güçlü Uyvar (Nové Zámky) kalesi teslim alındı; bunu Novigrad gibi bazı kalelerin alınması izledi. 1664'te Habsburg tarafı karşı saldırıya geçti; Zrinski kış aylarında Osijek'teki önemli köprüyü yaktı. Fazıl Ahmed ise Temmuz 1664'te Yeni Zerin kalesini alıp yıktı ve ardından Raba nehrine doğru ilerledi.

1 Ağustos 1664'te Raba kıyısında, Saint Gotthard manastırı ve Mogersdorf köyü yakınlarında büyük bir muharebe yapıldı. Habsburg kuvvetleri, Kutsal Roma İmparatorluğu'nun Alman prensliklerinden gelen birlikler ve Fransız kralı XIV. Louis'nin gönderdiği bir kolorduyla güçlendirilmişti. Nehri geçen Osmanlı öncü birlikleri, ana ordu karşıya geçemeden kuşatıldı ve ağır kayıp verdi. Muharebe, Osmanlı ordusu için bir yenilgiydi; ancak ordunun büyük kısmı sağlam kaldı.

Antlaşmanın maddeleri

Muharebeden dokuz gün sonra, Habsburg temsilcisi Simon Reniger ile Fazıl Ahmed Paşa arasında Vasvár'da barış imzalandı. Başlıca maddeler şunlardı:

• Barış yirmi yıl geçerli olacaktı.
• Osmanlı'nın aldığı Uyvar ve Novigrad kaleleri ve çevreleri Osmanlı'da kalacaktı.
• Osmanlı'nın desteklediği Mihály Apafi, Erdel prensi olarak tanınacak; her iki taraf da askerlerini Erdel'den çekecekti.
• Yeni Zerin kalesi yeniden yapılmayacaktı.
• Habsburg imparatoru, Osmanlı padişahına bir "hediye" olarak 200.000 forint ödeyecekti.

Macar öfkesi

Vasvar barışı, Macar soyluları arasında büyük bir hayal kırıklığı yarattı. Onlara göre Saint Gotthard zaferi, Osmanlı'yı Macaristan'dan çıkarmak için bir fırsattı ve imparator I. Leopold bu fırsatı kaçırmıştı. Üstelik barış, Macar soylularına danışılmadan yapılmıştı. İmparatorun barışa yönelmesinin asıl nedeni, batıda Fransa ile büyüyen rekabet ve İspanya tahtı üzerindeki hesaplardı. Macar soylularının bir kısmı, bu öfkeyle Habsburglara karşı gizli bir komplo kurdu. Wesselényi komplosu olarak bilinen bu hareket 1670'te ortaya çıkarıldı ve önde gelen isimleri 1671'de idam edildi. Ardından Macaristan'da uzun süren "kuruc" isyanları başladı. Bu isyanların lideri İmre Thököly, ileride Osmanlı'nın müttefiki olacak ve 1683 Viyana seferinin nedenlerinden biri hâline gelecekti.

Arşivlerde Vasvar

Vasvar Antlaşması'nın metinleri ve onay belgeleri, iki tarafın arşivlerinde korunur. Habsburg tarafının belgeleri, elçilik raporları ve müzakere yazışmaları Viyana'daki Haus-, Hof- und Staatsarchiv'de bulunur. Macaristan Ulusal Arşivi ise Macar soylularının barışa tepkilerini, Zrinski ailesinin yazışmalarını ve komplo soruşturmalarına ait belgeleri barındırır. İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde ise seferlerin iaşe ve mühimme kayıtları, kalelere yapılan atamalar ve Uyvar'ın idari düzenlemesine dair defterler bulunur. Bu üç yönlü arşiv birikimi, antlaşmanın hem diplomatik hem de toplumsal sonuçlarını incelemeyi mümkün kılar.

Barışın ömrü

Vasvar barışı yaklaşık yirmi yıl sürdü. Bu süre içinde sınırda küçük çatışmalar eksik olmadı, ama iki büyük güç arasında açık bir savaş çıkmadı. Osmanlı bu yıllarda dikkatini Girit'e ve ardından Lehistan'a yöneltti. Habsburglar ise Fransa ile savaşlarla uğraştı. 1680'lerin başında Macaristan'daki isyanlar ve Osmanlı'nın Thököly'yi desteklemesi, dengeyi yeniden bozdu. 1682'de barış süresinin dolmasına yakın bir dönemde Osmanlı yeni bir sefer kararı aldı ve bu karar 1683'te Viyana kuşatmasına varan bir süreci başlattı.

Dokuz günün dersi

Vasvar'ı ilginç kılan, bir savaşın sonucunun yalnızca muharebe meydanında değil, iki tarafın öncelikleri ve imkânları tarafından da belirlendiğini açıkça göstermesidir. Saint Gotthard'da zafer kazanan imparator, masaya oturduğunda batıya bakıyordu; yenilen sadrazam ise ordusunun sağlam olduğunu bildiği için taviz vermeye gerek görmüyordu. Barış, bir yandan Osmanlı'ya Orta Avrupa'da yirmi yıllık bir güvenlik sağladı, öbür yandan Macar topraklarında Habsburg yönetimine karşı biriken öfkeyi besledi. Bu öfkenin yirmi yıl sonra Osmanlı'yı yeniden Viyana'ya çekmesi ise tarihin ironilerinden biridir.