Kurtuluş Savaşı yalnızca Yunanlara karşı mı yapıldı? Doğu, Güney, El-Cezire ve iç cepheler

Yaygın kanı

Kurtuluş Savaşı denildiğinde akla ilk gelen sahneler İnönü, Sakarya ve Dumlupınar'dır. Bu yüzden savaşın yalnızca Yunan ordusuna karşı yapıldığı sıkça söylenir. Kaynaklar ise farklı bir tablo çizer. Türkçe Vikipedi'deki Türk Kurtuluş Savaşı maddesi silahlı mücadeleyi Mart 1920 - Temmuz 1923 arasında beş başlık altında anlatır: Doğu Cephesi (Türk-Ermeni Savaşı), Güney Cephesi (Türk-Fransız Savaşı), El-Cezire Cephesi (İngilizler ve Musul meselesi), Batı Cephesi (Türk-Yunan Savaşı) ve iç cephedeki isyanlar. İngilizce Vikipedi de Batı Cephesi'nin Türk-Yunan Savaşı (1919-1922) olarak bilindiğini, Türk kuvvetlerinin güneyde Fransızları yendiğini ve doğuda Ermenistan'a karşı savaştığını yazar.

İşgalin çok uluslu yapısı

Savaşın çok cepheli olmasının ilk nedeni, işgalin kendisinin çok uluslu olmasıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre 13 Kasım 1918'de İtilaf Devletleri'nin 61 parçalık bir donanması İstanbul önlerine geldi; aynı gün Boğaz'dan giren gemilerle sayı 73'e çıktı. Karaya 2.616 İngiliz, 540 Fransız ve 470 İtalyan olmak üzere 3.626 asker çıkarıldı; 1918 sonunda İstanbul ve Çanakkale Boğazı bölgesindeki İtilaf askerlerinin sayısı 50.000 civarına ulaştı. İngilizce Vikipedi, İtalya'nın güney Anadolu'yu Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması'na dayanarak istediğini, Antalya'ya büyük bir İtalyan kuvvetinin çıktığını ve Batı Anadolu üzerindeki Yunan-İtalyan rekabetinin, Yunan askerlerinin İzmir'e çıkarılmasına izin verilmesinde rol oynadığını anlatır. Birleşik Krallık ise ateşkesten sonra Musul'u işgal etti; Kafkasya'da Gürcistan'da ve Lori ile Aras vadilerinde "barış gücü" olarak bulundu.

Türkçe Vikipedi'ye göre Mart 1920'de çoğunluğu İngilizlerden oluşan bir asker grubu Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nı bastı ve millî mücadeleyi destekleyen milletvekillerini Malta'ya sürdü. Böylece savaşın daha başında, Yunanistan dışındaki büyük devletler de doğrudan karşı taraftaydı.

Doğu Cephesi: Ermenistan'a karşı

Mondros Mütarekesi'nden sonra Kuzeydoğu Cephesi 1914 Osmanlı-Rus sınırına çekilmişti; sınırın öte yanında 1918'de bağımsız Ermenistan Cumhuriyeti kurulmuştu. Kâzım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu terhis edilmedi ve silahlarını bırakmadı. Türkçe Vikipedi'ye göre Eylül 1920'de Türk-Sovyet mutabakatının sağlanmasının ardından Türk kuvvetleri 28 Ekim 1920'de Karabekir komutasında harekete geçti ve on gün süren bir harekâtla Ermenistan'ı kesin yenilgiye uğrattı. 3 Aralık'ta imzalanan Gümrü Antlaşması ile sınır 1878 öncesindeki Osmanlı-Rus sınır hattına çekildi. Bu antlaşma, TBMM Hükûmeti'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmalardandır. Doğudaki sınır, 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması ve 13 Ekim 1921'de Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan sovyet cumhuriyetleriyle imzalanan Kars Antlaşması ile kesinleşti. Türkçe Vikipedi, bu cephenin kapanmasıyla Batı Cephesi'ne kuvvet ve silah kaydırılmasının mümkün hâle geldiğini vurgular.

Güney Cephesi: Fransa'ya karşı

Güney Cephesi, Türkçe Vikipedi'nin ifadesiyle millî kuvvetlerin Fransız, Cezayirli ve Ermeni askerlerden oluşan Fransız birliklerine karşı verdiği savaştır. Bölgede önce İngilizler Antep, Maraş, Urfa ve çevresini işgal etmiş, daha sonra bu yerleri Fransızlara devretmişti; Fransızlar Adana, Mersin ve Osmaniye'yi de işgal etmişti. Bu cephede düzenli ordudan çok yerel direniş öne çıktı. Sütçü İmam'ın adıyla anılan mücadele sonunda Fransızlar 12 Şubat 1920'de Maraş'ı terk etti. Urfa'da Ali Saip (Ursavaş) Bey'in teşkilatlandırdığı direniş sonucunda Fransızlar 11 Nisan 1920'de şehri boşalttı. Antep halkı 1 Nisan 1920'de ayaklandı ve uzun bir kuşatmanın ardından 9 Şubat 1921'de teslim oldu. Kozan (Sis) 2 Haziran 1920'de yöre halkınca kurtarıldı. Fransa, 20 Ekim 1921'de TBMM ile Ankara Antlaşması'nı imzaladı ve güney bölgesinden çekildi. Türkçe Vikipedi'ye göre Fransa, Sevr'in imzalanmasından üç ay önce bu cephede geçici bir mütareke yaparak TBMM ile ilişki kurmuştu.

El-Cezire Cephesi: İngilizlere karşı

En az bilinen cephe Musul bölgesidir. Türkçe Vikipedi'ye göre İngilizlerin Musul'u işgalinden sonra bölgede ayaklanmalar çıktı; Özdemir Bey komutasındaki Kuvâ-yi Milliye birliği ve Kürt aşiretleri Musul bölgesine taarruz etti ve Revanduz alındı. Bu gelişmeler sonucunda İngilizler Eylül 1922'de Süleymaniye'yi boşalttı. Ancak Boğazlar bölgesinde savaş tehlikesi doğunca birliklerin çoğu oraya kaydırıldı; geride kalan kuvvetler İngilizlere yenildi ve Özdemir Bey İran'a çekildi. Musul meselesi Lozan'da çözülemedi ve 1926'daki Ankara Antlaşması'na kadar sürdü.

Batı Cephesi ve Boğazlar

Batı Cephesi elbette savaşın belirleyici cephesiydi. Birinci ve İkinci İnönü muharebeleri (Ocak ve Mart 1921), Kütahya-Eskişehir muharebelerindeki geri çekiliş, 23 Ağustos - 13 Eylül 1921 Sakarya Meydan Muharebesi ve 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz bu cephede yaşandı. 9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdi. Ancak savaş İzmir'de bitmedi: İngilizce Vikipedi'ye göre savaş, İzmir'in geri alınması, Çanakkale Krizi ve Mudanya'da imzalanan yeni bir mütarekeyle sona erdi. canakkaleÇanakkale Krizi'nde karşı tarafta İngiliz kuvvetleri vardı.

İç cephe

Türkçe Vikipedi'ye göre isyancıları, casusları, asker kaçaklarını ve bozguncuları yargılamak için 1920'de İstiklal Mahkemeleri kuruldu; Ağustos 1921'de Tekâlif-i Milliye emirleri yayımlandı. Bir kısmı saltanat ve hilafet yanlısı, bir kısmı ayrı bir yönetim kurmayı amaçlayan ayaklanmalar bastırıldı. Bu mücadele de cephe gerisinde güç harcanmasını gerektirdi.

Diplomasi: cepheleri tek tek kapatmak

Cepheler yalnızca silahla değil, antlaşmalarla da kapandı. Doğu Cephesi Gümrü (1920) ve Kars (1921) antlaşmalarıyla, Güney Cephesi Ankara Antlaşması (1921) ile kapandı. Böylece TBMM kuvvetlerini Batı Cephesi'nde toplayabildi. Savaş, İngilizce Vikipedi'nin ifadesiyle Sevr'den Türkiye için daha elverişli olan Lozan Antlaşması ile sonuçlandı; İtilaf kuvvetleri Anadolu'yu ve Doğu Trakya'yı boşalttı. Lozan masasında karşıda yalnızca Yunanistan değil, İngiltere, Fransa ve İtalya gibi devletler de vardı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

a) İlk görüldüğü yer. "Kurtuluş Savaşı yalnızca Yunanlara karşı yapıldı" kalıbı, Batı Cephesi'nin (İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz) ders kitaplarında ve anma törenlerinde en çok anlatılan cephe olmasından beslenir. Savaşın tek bir rakibe indirgenmesi, Doğu (Ermeni), Güney (Fransız) ve iç cephelerin daha az anılmasının sonucudur.
b) Zaman çizelgesi. 1920-1922 arasında Doğu'da Gümrü (3 Aralık 1920), Güney'de Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921), Kafkasya'da Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ile cepheler kapandı. Batı'daki zaferin 30 Ağustos ve 9 Eylül anmalarıyla öne çıkması, diğer cephelerin geri planda kalmasına yol açtı. Sosyal medyada kalıp, savaşın "Yunan savaşı" olarak küçümsenmesi biçiminde de dolaşır.
c) Kimler söyledi? Türkçe ve İngilizce Vikipedi'nin "Türk Kurtuluş Savaşı" maddeleri savaşın taraflarını Yunanistan, Ermenistan, Fransa ve İngiltere başta olmak üzere birden çok devlet olarak sayar; Ankara ve Kars antlaşmaları da bu cephelerin diplomatik sonucunu belgeler.
d) Sosyal medya örneği. 14 Ekim 2026'da bir kullanıcı X'teki bir tartışmada "Kurtuluş savaşı diye bir şey yok, Yunan savaşı var sadece" diye yazdı (https://x.com/i/status/2110382328451334504). İfade, Doğu ve Güney cephelerini ve İstanbul'daki işgal yönetimine karşı yürütülen mücadeleyi dışarıda bırakır.
e) Karşı kanıt ve hüküm. Ankara Antlaşması (1921) Fransa ile, Kars Antlaşması (1921) Kafkas cumhuriyetleriyle, Mudanya Mütarekesi (1922) İngiltere, Fransa ve İtalya ile imzalandı; Lozan Antlaşması (1923) Türkiye ile yedi devlet arasında imzalandı. Hüküm: Savaş birden çok cephede ve birden çok devletle yürütüldü; bu belgeler hiçbir halkı hedef almadan cephelerin çokluğunu gösterir.

Sonuç

Kurtuluş Savaşı'nı yalnızca Türk-Yunan Savaşı olarak görmek, doğuda Ermenistan'a, güneyde Fransa'ya, Musul'da İngiltere'ye karşı yürütülen mücadeleleri, Boğazlar'daki krizi ve iç cepheyi görünmez kılar. Kaynakların gösterdiği tablo, birden çok devletle aynı dönemde savaşan ve bu cepheleri hem silahla hem diplomasiyle sırayla kapatan bir mücadeledir.