Çanakkale Krizi

Çanakkale Krizi (İngilizce: Chanak Crisis), Çanakkale Meselesi, Çanakkale Bunalımı, Çanakkale Olayı ve Çanakkale Hadisesi olarak da adlandırılır; Eylül 1922'de Birleşik Krallık ile Ankara Hükûmeti arasında vuku bulan bir savaş tehlikesidir. İngilizce kaynaklardaki Chanak ismi, Çanakkale Boğazı'nın Anadolu yakasında bulunan bir şehir olan Çanakkale'ye atıfta bulunmaktadır. Kriz, Türklerin Yunan ordularını Türkiye'den çıkarma ve başta İstanbul ile Doğu Trakya olmak üzere İtilaf Devletleri işgalindeki topraklarda Türk hâkimiyetini yeniden tesis etme teşebbüsleri neticesinde ortaya çıkmıştır. Türk birlikleri, Çanakkale Boğazı tarafsız bölgesindeki İngiliz ve Fransız mevzilerine doğru yürüyüşe geçmiştir. Bir süreliğine Britanya ile Türkiye arasında savaş ihtimali belirmişse de Kanada, Fransa ve İtalya gibi muvafakat vermeyi reddetmiştir. Britanya kamuoyu bir savaş arzu etmemiştir. Britanya ordusu da keza aynı görüştedir ve sahadaki en kıdemli general olan Sir Charles Harington, müzakere yoluyla bir çözüme güvendiği için Türklere bir ültimatom iletmeyi reddetmiştir. Britanya koalisyon hükûmetindeki Muhafazakârlar, Winston Churchill ile birlikte savaş çağrısında bulunan Liberal Başbakan David Lloyd George'u takip etmeyi reddetmişlerdir.

Kriz, Yunanları mağlup eden Türkiye'nin, arzu ettiği toprakları kendisine veren müzakere edilmiş bir çözümü kabul etmesiyle süratle nihayete ermiştir. Lloyd George'un krizi hatalı yönetmesi, Carlton Kulüp toplantısı vasıtasıyla iktidardan düşmesine sebebiyet vermiştir. Ayrıca bu kriz İngiliz Milletler Topluluğu'na üye devletlerin dış işlerinde serbest bırakılmasının önünü açan 1931 Westminster Yasası'nın oluşmasında en önemli etkenlerden biri olmuştur.

Tarihçi Robert Blake, Çanakkale Krizi'nin Arthur Balfour'un Britanya ve dominyonlar hakkındaki şu tanımına önayak olduğunu belirtmektedir: "Britanya İmparatorluğu bünyesinde muhtar topluluklar; statü bakımından eşit, iç veya dış işlerinin hiçbir veçhesinde birbirine tabi olmayan, ancak Taht'a ortak bir sadakatle bağlı ve İngiliz Milletler Topluluğu üyeleri olarak hür bir şekilde birleşmiş." 1931 yılında Birleşik Krallık Parlamentosu, Balfour'un bu formülünü 1931 Westminster Yasası ile kanunlaştırmıştır.