#1Kurtuluş Savaşı denince akla önce Batı Cephesi gelir. Oysa TBMM'nin ilk askerî ve diplomatik sonucu doğuda alındı: 1920 sonbaharındaki harekât ve ardından imzalanan Gümrü Antlaşması. Bu yazıda Doğu Cephesi'nin arka planını, harekâtın akışını ve antlaşmanın sonuçlarını ele alıyoruz.
Arka plan
1917'de Rusya'da ihtilal olunca Rus ordusu Doğu Anadolu'da işgal ettiği yerlerden çekildi. 28 Mayıs 1918'de merkezi Erivan olan bir Ermeni devleti kuruldu. Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) gereğince Türk 3. Ordusu Kafkasya'yı boşalttı. Bu boşaltma sırasında halkı korumak için Ardahan-Batum bölgesinde Acara Şura Hükûmeti, Kars-Oltu-Sarıkamış-Kağızman bölgesinde Güneybatı Kafkas Geçici Millî Hükûmeti kuruldu; ikisi de üç ay sonra İngilizlerce dağıtıldı. Bölgenin savunması karargâhı Erzurum'daki 15. Kolordu'ya kaldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Thirdclass. Dosya sayfası
Kuvvetler
Türk 15. Kolordusu dört tümen ile süvari ve topçu alaylarından oluşuyordu; muharip personel 15.000-20.000 kişi arasındaydı. Ermeni tarafında 12 alaydan oluşan dört tümen vardı; Ermeni kaynaklarına göre askerî personel 20.000 kadardı, milislerle bu sayı 50.000'e çıkıyordu. Cephe hattı 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasındaki sınır olan Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattıydı.
Olayın akışı
TBMM 20 Eylül 1920'de harekât kararı aldı ve 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'i tam yetkiyle Doğu Cephesi Komutanlığına atadı. 28 Eylül'de taarruza geçen kuvvetler birkaç gün içinde Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattını aştı. İlk çarpışma Oltu'da oldu; ardından Sarıkamış ve Kars muharebeleri geldi. 30 Ekim 1920'de Kars'tan çıkarılan Ermeni kuvvetleri doğuya çekildi; Sovyet Rusya'dan ve ABD'den yardım istedi ama olumlu yanıt alamadı.
6 Kasım'da Kâzım Karabekir Ermenilere ültimatom vererek Gümrü'nün teslimini istedi; 7 Kasım'da Gümrü alındı. 15 Kasım'da Ermenistan barış görüşmesi istedi; görüşmeler 22 Kasım'da Gümrü'de başladı.
Doğu Cephesi'nin kapanmasının en somut sonucu, Sovyet Rusya'dan gelen yardımın yolunun açılmasıydı. Gümrü ile açılan Erzurum-Bakü bağlantısı ve ardından imzalanan Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) bu yardımın çerçevesini çizdi. Kaynaklara göre Moskova Antlaşması'nın imza tarihi, Rus yetkililerin teklifiyle İstanbul'un işgalinin (16 Mart 1920) yıl dönümüne denk getirildi. Sovyet resmî verilerine göre Anadolu'ya 39 bin tüfek, 327 makineli tüfek, 54 silah (kaynaktaki ifadeyle), 63 milyon fişek ve 147 bin mermi gönderildi; bu mühimmat Sakarya ve Büyük Taarruz'da kullanıldı. Doğudaki son askerî gelişme ise Türk ve Sovyet kuvvetlerinin Gürcistan'a ilerlemesi ve Gürcistan'ın da Sovyetleşmesi oldu.
Bugünkü anlamı
Gümrü, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk askerî ve siyasi başarısı ve imzaladığı ilk antlaşmadır. Doğu Cephesi'nin erkenden kapanması, Ankara'nın 1921'de bütün gücünü Batı'ya, İnönü ve Sakarya'ya vermesini mümkün kıldı. 1878'de elden çıkan Kars'ın yeniden Türkiye'ye katılması da bu harekâtın en kalıcı sonucudur.
Arka plan
1917'de Rusya'da ihtilal olunca Rus ordusu Doğu Anadolu'da işgal ettiği yerlerden çekildi. 28 Mayıs 1918'de merkezi Erivan olan bir Ermeni devleti kuruldu. Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) gereğince Türk 3. Ordusu Kafkasya'yı boşalttı. Bu boşaltma sırasında halkı korumak için Ardahan-Batum bölgesinde Acara Şura Hükûmeti, Kars-Oltu-Sarıkamış-Kağızman bölgesinde Güneybatı Kafkas Geçici Millî Hükûmeti kuruldu; ikisi de üç ay sonra İngilizlerce dağıtıldı. Bölgenin savunması karargâhı Erzurum'daki 15. Kolordu'ya kaldı.
Tarih notu
Kronoloji:
- 28 Mayıs 1918: Erivan merkezli Ermeni devleti kurulur.
- 30 Ekim 1918: Mondros; 3. Ordu Kafkasya'yı boşaltır.
- 20 Eylül 1920: TBMM doğuda harekât kararı alır; Kâzım Karabekir Doğu Cephesi Komutanı olur.
- 28 Eylül 1920: Taarruz başlar; Oltu, Sarıkamış ve Kars muharebeleri.
- 30 Ekim 1920: Kars alınır.
- 7 Kasım 1920: Gümrü işgal edilir.
- 22 Kasım 1920: Gümrü'de barış görüşmeleri başlar.
- 2 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması imzalanır.
- 4 Aralık 1920: Kızıl Ordu Erivan'a girer.
- 28 Mayıs 1918: Erivan merkezli Ermeni devleti kurulur.
- 30 Ekim 1918: Mondros; 3. Ordu Kafkasya'yı boşaltır.
- 20 Eylül 1920: TBMM doğuda harekât kararı alır; Kâzım Karabekir Doğu Cephesi Komutanı olur.
- 28 Eylül 1920: Taarruz başlar; Oltu, Sarıkamış ve Kars muharebeleri.
- 30 Ekim 1920: Kars alınır.
- 7 Kasım 1920: Gümrü işgal edilir.
- 22 Kasım 1920: Gümrü'de barış görüşmeleri başlar.
- 2 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması imzalanır.
- 4 Aralık 1920: Kızıl Ordu Erivan'a girer.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Thirdclass. Dosya sayfası
Kuvvetler
Türk 15. Kolordusu dört tümen ile süvari ve topçu alaylarından oluşuyordu; muharip personel 15.000-20.000 kişi arasındaydı. Ermeni tarafında 12 alaydan oluşan dört tümen vardı; Ermeni kaynaklarına göre askerî personel 20.000 kadardı, milislerle bu sayı 50.000'e çıkıyordu. Cephe hattı 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasındaki sınır olan Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattıydı.
Olayın akışı
TBMM 20 Eylül 1920'de harekât kararı aldı ve 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir'i tam yetkiyle Doğu Cephesi Komutanlığına atadı. 28 Eylül'de taarruza geçen kuvvetler birkaç gün içinde Ardeşen-Yusufeli-Oltu-Bayezit hattını aştı. İlk çarpışma Oltu'da oldu; ardından Sarıkamış ve Kars muharebeleri geldi. 30 Ekim 1920'de Kars'tan çıkarılan Ermeni kuvvetleri doğuya çekildi; Sovyet Rusya'dan ve ABD'den yardım istedi ama olumlu yanıt alamadı.
6 Kasım'da Kâzım Karabekir Ermenilere ültimatom vererek Gümrü'nün teslimini istedi; 7 Kasım'da Gümrü alındı. 15 Kasım'da Ermenistan barış görüşmesi istedi; görüşmeler 22 Kasım'da Gümrü'de başladı.
Ek bilgi
Gümrü Antlaşması'nın hükümleriO sırada Ermenistan iki cephede sıkışmıştı: batıda Türk, doğuda Azerbaycan'a girmiş Sovyet kuvvetleri. Bu durum harekâtın hızını açıklayan etkenlerden biridir. Antlaşmadan hemen sonra Ermenistan Sovyetleşti (Kızıl Ordu 4 Aralık'ta Erivan'a girdi).
- Kars sancağının bütünü ve daha önce Ermenistan'ın elindeki Tuzluca (Kulp) kazası Türkiye'ye katıldı; savaşta alınan Gümrü kenti Ermenistan'a bırakıldı.
- 10. maddeyle Ermenistan, Doğu Anadolu'da kendisine toprak öngören Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul etti.
- Erzurum-Bakü demiryolu açıldı; Sovyet Rusya ile doğrudan bağlantı sağlanarak yardımın gelmesi kolaylaştı.
- Ermenilerden alınan silahlar ve doğudaki askerlerin bir kısmı Batı Cephesi'ne gönderildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?Gümrü Antlaşması'nın tarihi kaynaklarda farklı geçer: Vikipedi'nin Gümrü Antlaşması maddesi 3 Aralık 1920, Doğu Cephesi ve Moskova Antlaşması maddeleri ise 2 Aralık 1920 der. Yaygın kabul 2-3 Aralık gecesidir; bu yüzden iki tarih de karşınıza çıkabilir. Bir başka yanlış da antlaşmanın "yürürlüğe girdiği"dir: Ermenistan imzanın ardından Sovyetleştiği için antlaşma onaylanamadı; hükümleri Moskova ve Kars antlaşmalarıyla yürürlüğe girdi.
- Kâzım Karabekir Paşa: 15. Kolordu ve Doğu Cephesi komutanı
- Ermeni tarafında Drastamat Kanayan, Simon Vratsiyan ve Artaşes Babalyan gibi komutan ve yöneticiler
- Sovyet Rusya: doğrudan katılmadı, ama Ermenistan'ın yardım talebini reddederek ve Ermenistan'a girerek sonucu etkiledi
Doğu Cephesi'nin kapanmasının en somut sonucu, Sovyet Rusya'dan gelen yardımın yolunun açılmasıydı. Gümrü ile açılan Erzurum-Bakü bağlantısı ve ardından imzalanan Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) bu yardımın çerçevesini çizdi. Kaynaklara göre Moskova Antlaşması'nın imza tarihi, Rus yetkililerin teklifiyle İstanbul'un işgalinin (16 Mart 1920) yıl dönümüne denk getirildi. Sovyet resmî verilerine göre Anadolu'ya 39 bin tüfek, 327 makineli tüfek, 54 silah (kaynaktaki ifadeyle), 63 milyon fişek ve 147 bin mermi gönderildi; bu mühimmat Sakarya ve Büyük Taarruz'da kullanıldı. Doğudaki son askerî gelişme ise Türk ve Sovyet kuvvetlerinin Gürcistan'a ilerlemesi ve Gürcistan'ın da Sovyetleşmesi oldu.
Bugünkü anlamı
Gümrü, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk askerî ve siyasi başarısı ve imzaladığı ilk antlaşmadır. Doğu Cephesi'nin erkenden kapanması, Ankara'nın 1921'de bütün gücünü Batı'ya, İnönü ve Sakarya'ya vermesini mümkün kıldı. 1878'de elden çıkan Kars'ın yeniden Türkiye'ye katılması da bu harekâtın en kalıcı sonucudur.
Kaynaklar
- Vikipedi, Doğu Cephesi (Kurtuluş Savaşı) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Gümrü Antlaşması maddesi (tr.wikipedia.org)