Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Doğu sınırı nasıl kesinleşti?

Kars Antlaşması, 13 Ekim 1921'de TBMM hükûmeti ile Güney Kafkasya'nın üç Sovyet cumhuriyeti (Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan) arasında imzalandı. Antlaşma Türkiye'nin doğu sınırını kesinleştirdi; bu sınır bugün de büyük ölçüde geçerlidir. Bu yazıda antlaşmaya giden yolu, Kars'taki konferansı, imzacıları ve antlaşmanın sonraki on yıllardaki serüvenini ele alıyoruz.

Arka plan: Üç antlaşmalık bir süreç

Rusya 1917'den sonra Kafkasya'dan çekildi. Bölgede Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetleri kuruldu. Ancak iki yıl içinde Sovyet Rusya bölgeyi yeniden denetimi altına aldı ve üç devlet Sovyet idaresine girdi.

Doğu sınırı üç adımda çizildi:

• Gümrü Antlaşması (2/3 Aralık 1920): Taşnak Ermenistan ile; ancak Ermenistan'ın hemen ardından Sovyetleşmesi yüzünden onaylanamadı.
• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya ile; Kars ve Ardahan Türkiye'ye, Batum Gürcistan'a, Nahçıvan Azerbaycan himayesinde özerk bölge.
• Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Güney Kafkas cumhuriyetleri, Moskova Antlaşması'nı kendileri için de geçerli saydı.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Kars Konferansı

Sakarya'nın Ankara lehine sonuçlanmasından sonra, Sovyet Rusya'nın aracılığıyla Kars'ta bir konferans toplandı. TBMM hükûmetini Doğu Cephesi Komutanı Ferik Kâzım Karabekir Paşa baş delege olarak temsil etti. Heyette şu isimler vardı:

• Delegeler: Burdur milletvekili Veli Bey, Ankara'nın Azerbaycan temsilcisi Memduh Şevket Bey, Doğu Anadolu Demiryolları İnşaat Başmühendisi Muhtar Bey
• Müşavirler: Batum milletvekili Edip Bey, Reji Umumi Müfettişi Muvaffak Bey, Doğu Cephesi Kurmay Başkanı Kadri Bey, Kurmay Binbaşı Veysel Bey, Kurmay Binbaşı Talât Bey
• Kâtipler: Dışişleri memurlarından Zühtü Bey ve Osman Bey; cephe yaverleri Nazmi Bey ve Selahattin Bey

Karşı tarafta Sovyet Rusya'nın büyükelçisi Yakov Ganetsky, Ermenistan Dışişleri Bakanı Aşkanaz Mravyan ve İçişleri Bakanı Bogos Makinçiyan, Azerbaycan Devlet Bakanı Behbud Şahtahtinski, Gürcistan Savunma Bakanı Şalva Eliava ve Dışişleri Bakanı Aleksandr Svanidze vardı.
Sonuçlar

• Üç Güney Kafkas cumhuriyeti Moskova Antlaşması'nı kendileri için de geçerli saydı; Türkiye'nin doğu sınırı kesinleşti.
• Doğu cephesi tamamen güvenceye alındı. Aynı ay Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) imzalandı ve güney cephesi de kapandı.
• Böylece Ankara bütün gücünü Batı Cephesi'ne verebilecek duruma geldi.

Sonraki serüven

Antlaşma 1945'te yeniden gündeme geldi. Potsdam Konferansı'nın 6. toplantısında Sovyet Dışişleri Halk Komiseri Vyaçeslav Molotov, 22 Temmuz 1945'te Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması'nın yenilenmesini koşullara bağladı; bu koşullar Kars, Artvin ve Ardahan bölgelerinin verilmesini ve Boğazlar sorununa ilişkin hükümleri kapsıyordu. Kaynaklar, savaş sırasında ve sonrasında süren Sovyet toprak taleplerinin Türkiye'nin NATO'ya girmesinde rol oynayan etkenlerden biri olduğunu belirtir.
Kimler vardı?

Antlaşmanın en önemli Türk ismi Kâzım Karabekir Paşa'dır: 1920 sonbaharındaki harekâtı yöneten Doğu Cephesi komutanı, Gümrü görüşmelerinin ve Kars Konferansı'nın da Türk tarafındaki sorumlusuydu. Yukarıdaki fotoğraf onu karargâhıyla birlikte 1922'de Sarıkamış'ta gösteriyor.

Nahçıvan maddesi ve sonraki sınır düzeltmesi

Nahçıvan'ın statüsü Moskova'da belirlenmiş, Kars'ta yeniden teyit edilmişti. Moskova görüşmelerinde Çiçerin Nahçıvan'ın Ermenistan'a verilmesini istemiş, Türk delegeler Yusuf Kemal Bey ve Dr. Rıza Nur bunu reddederek Azerbaycan'a bağlanmasını sağlamıştı. Maddenin ifadesi şöyledir: "Nahçıvan, Azerbaycan'ın bu himayesini başka bir devlete devretmemesi koşuluyla, Azerbaycan'ın himayesi altında özerk bir bölge olarak tanınacaktır." Türkiye ile Nahçıvan arasındaki bugünkü kısa kara sınırı ise daha sonra oluştu: 23 Ocak 1932'de İran ile imzalanan sınır antlaşmasındaki toprak değişimiyle Dilucu bölgesi ve Küçük Ağrı Dağı Türkiye'ye geçti, karşılığında Ovacık, Kotur ve Salmas bölgesinin bir kısmı İran'a bırakıldı.

Bugünkü anlamı

Kars Antlaşması, Kurtuluş Savaşı döneminde çizilen sınırlar arasında bugün en az değişen sınırı belirledi. Sınırın bir askerî harekât (1920), bir bölgesel antlaşma (Gümrü), bir büyük devletle antlaşma (Moskova) ve son olarak bölge devletlerinin onayı (Kars) ile dört aşamada kesinleşmesi, dönemin diplomasisinin ne kadar katmanlı olduğunu gösterir.