Anıtkabir nasıl yapıldı? Rasattepe'den 1953'e

Atatürk'ün naaşı 1938'de Etnografya Müzesi'ne konulurken bir anıt mezar yapılacağı açıklanmıştı. Yer seçimi için bir komisyon kuruldu. 17 Ocak 1939'daki CHP meclis grubu toplantısında yapının Rasattepe'de yükselmesine karar verildi.

1 Mart 1941'de uluslararası bir proje yarışması açıldı. 2 Mart 1942'de sona eren yarışmada Emin Onat ile Orhan Arda'nın projesi, bazı değişikliklerle uygulanmak üzere seçildi.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Alena Belova for Exhibo. Dosya sayfası

İnşaat 9 Ekim 1944'teki törenle başladı ve 1953'te tamamlandı.
Ziyaretçiler komplekse Aslanlı Yol'dan girer. Yol tören meydanına çıkar, meydanın etrafında on kule, iki heykel grubu ve Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi bulunur. Bütün bu yapıları Barış Parkı adı verilen ağaçlık alan çevreler.

Defin yeri tartışması ve Etnografya Müzesi

Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe'deki ölümünün ardından, nereye defnedileceği konusunda basında tartışmalar başladı. Hükûmet 13 Kasım'daki açıklamasında, bir anıt mezar yapılıncaya kadar naaşın Ankara Etnografya Müzesi'nde kalacağını bildirdi. 19 Kasım'da Ankara'ya getirilen cenaze, 21 Kasım'daki törenle müzeye kondu.

Anıt mezarın yerini belirlemek için bir komisyon kuruldu. Komisyon yabancı mimarlardan oluşan bir heyetin de görüşünü alarak bir rapor hazırladı. 3 Ocak 1939'da 15 kişilik CHP Anıtkabir Parti Grubu Komisyonu kuruldu. Komisyon çeşitli yerlerde inceleme yaptıktan sonra 17 Ocak 1939'daki toplantıda Rasattepe'yi seçti. Arazinin bir kısmı özel kişilere ait olduğu için Haziran 1939'da kamulaştırma başladı.
Proje yarışması: 49 proje, 3 öneri

Kamulaştırma komisyonu 6 Ekim 1939'da uluslararası bir proje yarışması düzenlenmesine karar verdi. Şartname değiştiği için yarışma 1 Mart 1941'de başladı. Jüri ekim ayına kadar oluşturulamayınca süre 2 Mart 1942'ye uzatıldı. Jüride yarışma sürerken Ivar Tengbom, Károly Weichinger ve Paul Bonatz, yarışma bittikten sonra da Arif Hikmet Holtay, Muammer Çavuşoğlu ve Muhlis Sertel yer aldı.

Yarışmaya Türkiye'den 25, Almanya'dan 11, İtalya'dan 9, Avusturya, Çekoslovakya, Fransa ve İsviçre'den birer olmak üzere toplam 49 proje geldi. İki proje elendi, 47 proje 11 Mart 1942'de jüriye teslim edildi. Jüri 21 Mart'ta raporunu tamamladı ve hükûmete üç proje önerdi: Johannes Krüger, Arnaldo Foschini ve Emin Onat ile Orhan Arda.
İnşaat: 1944'ten 1953'e

İnşaatın yürütülmesi 20 Kasım 1943'te Bayındırlık Bakanlığı'na verildi. 9 Ekim 1944'teki törenle inşaata başlandı. İnşaat dört kısım hâlinde yürütüldü. Sorunlar ve aksaklıklar yüzünden planlanandan geç, Ekim 1953'te tamamlandı; inşaat sürerken bile projede değişiklikler yapıldı.

Yapının düzeni

Komplekse giriş Aslanlı Yol'un başından yapılıyor. Yol, revaklarla çevrili tören meydanına ulaşıyor; anıt mezar bu meydanın bir kenarında yer alıyor. Aslanlı Yol'un dört köşesinde, tören meydanının çıkışında ve meydanın köşelerinde toplam on kule bulunuyor. Komplekste iki heykel grubu ve Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi de var. Bu yapıların tümü "Anıt Bloku" olarak adlandırılıyor ve Barış Parkı denen ağaçlık bir alanla çevrili.

Anıt mezar binasının Şeref Holü'nde Atatürk'ün sembolik lahdi duruyor. Asıl mezar ise bu yapının alt katındaki mezar odasında. Yapılar betonarme; yüzeylerde ve zeminlerde farklı türde mermer ve traverten kullanılmış, kabartma, mozaik, fresk ve oyma süslemeler var. Üslup, İkinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın neoklasik yorumu; Hitit, Antik Yunan, Selçuklu ve Osmanlı kültürlerinden izler taşıyor.
Bugün Anıtkabir

Millî bayramlarda ve 10 Kasım'larda hükûmet Anıtkabir'de resmî anma törenleri düzenliyor. Devlet protokolündeki kişiler ve kurum temsilcileri de burada tören yapabiliyor. Türkiye'ye resmî ziyarette bulunan yabancı devlet yetkililerinin programında da çoğu zaman Anıtkabir yer alıyor.