Ayn Zara Muharebesi (4 Aralık 1911): Trablus'un güneyindeki tahkimli vahanın kaybı

Trablus'un önündeki vaha

Ayn Zara Muharebesi, İtalya ile Osmanlı Devleti arasındaki Trablusgarp Savaşı sırasında, Aralık 1911'de, bugünkü Libya'da Trablus yakınlarındaki Ayn Zara vahasının denetimi için yapıldı. Osmanlı kuvvetleri bu vahada tahkimli bir üs kurmuştu. Bu yazı İngilizce Wikipedia'nın Battle of Ain Zara ve Battles of Zanzur (1912) maddelerine, ayrıca Türkçe Vikipedi'nin trablusTrablusgarp Savaşı maddesine dayanır.

İngilizce Battle of Ain Zara maddesine göre İtalyan birlikleri Ekim 1911'de savaşın başlamasından sonra Trablusgarp'a çıkmış ve Trablus'u almıştı. Ancak Trablus'un işgalini tamamlayabilmek için Ayn Zara'nın oluşturduğu tehdidi ortadan kaldırmaları gerekiyordu. Madde, Ayn Zara'nın Trablus'un 8 kilometre güneyinde bir vaha olduğunu, Osmanlı kuvvetlerinin (yerli Arap kuvvetleri dahil) burayı iyi tahkim edilmiş bir mevziye dönüştürdüğünü, mevzide 8.000 asker ve sekiz adet 87 mm Krupp topundan oluşan bir bataryanın bulunduğunu yazar. Burası Trablusgarp'taki en önemli Osmanlı üslerinden biriydi ve Trablus yakınındaki İtalyan mevzilerine yönelik birçok Osmanlı karşı saldırısı buradan başlatılmıştı.

Savaşın ilk haftaları

Battles of Zanzur maddesi savaşın başlangıcını şöyle anlatır: İtalya 28 Eylül 1911'de Osmanlı hükümetine 24 saatlik bir ültimatom verdi ve Trablusgarp'ın askerî işgaline rıza gösterilmesini istedi. Osmanlı Devleti reddedince İtalya 29 Eylül 1911'de savaş ilan etti. Savaş başladığında Trablusgarp'ı kıyı şehirlerindeki eski kalelerde yalnızca 7.000 kişilik Türk kuvveti savunuyordu. İtalyan donanması kıyılarda 700 deniz millik bir abluka kurdu. Trablus'taki Türk garnizonu, beş kıyı tabyasındaki topları kullanan 150 kişi dışında şehri boşalttı. İki gün süren sekiz saatlik bombardımandan sonra tabyalar da boşaltıldı ve 5 Ekim'de 1.200 kişilik İtalyan çıkarma kuvveti şehri aldı.

Madde, Türklerin 9 Ekim gecesi Trablus'un güneyindeki Bu Meliana kuyuları bölgesinde ilk karşı saldırıyı yaptığını, ertesi günlerde gelen takviyelerle şehirdeki İtalyan askeri sayısının 35.000'e çıktığını yazar. Bunun üzerine Türk kuvvetleri şehrin çevresindeki noktalara, bu arada güneyde Garyan'a, güneydoğuda Ayn Zara'ya ve güneybatıda Zanzur vahasına çekildi. Türk komutanı Albay Neşet Bey yerli müttefiklerini çağırarak Ekim ayı boyunca kuvvetini 20.000 kişilik bir orduya çıkardı.

4 Aralık: üç kollu taarruz

İngilizce maddeye göre 4 Aralık'ta 12.000 kişilik bir İtalyan kuvveti üç kol halinde Ayn Zara'ya yürüdü. Sağ kolu General Guglielmo Pecori Giraldi yönetiyordu; bu kol "Giardina" ve "Lequio" tugaylarından oluşuyordu. Giardina Tugayı 6. ve 40. Piyade Alayları'ndan, Lequio Tugayı ise iki Sardinya Grenadiyer taburu, "Fenestrelle" Alpini Taburu ve 11. Bersaglieri Alayı'ndan kuruluydu. Orta kolu General Luigi Rainaldi yönetiyordu ve 82. ile 84. Piyade Alayları ile bir dağ bataryasını içeriyordu. Albay Amari komutasındaki sol kol, İtalyanların "Fornaci Tepesi" dediği 38 rakımlı noktayı almakla görevli 52. Piyade Alayı'nın iki taburundan oluşuyordu. Harekâta İtalyan donanmasının topçusu da destek verdi. General Di Chaurand komutasındaki bir kuvvet ise 93. Piyade Alayı'ndan bir tabur, 18. Piyade Alayı'ndan iki bölük ve iki istihkâm bölüğüyle oyalama saldırısı yaptı.

Rainaldi'nin kolu Osmanlı topçusunun ateşi altında cepheden saldırdı; Osmanlı topçusuna İtalyan 149 mm topları ve 210 mm obüsleri karşılık verdi. Bu sırada Giardina Tugayı bir kuşatma manevrası yaptı. Osmanlı kuvvetlerinin bazı karşı saldırıları püskürtüldü. Saat 15.00'te Giardina Tugayı tarafından kuşatılma tehlikesiyle karşılaşan Osmanlı birlikleri bütün toplarını bırakarak vahadan çekilmeye başladı. Pecori Giraldi'nin kolu Ayn Zara'daki mevzileri işgal etti; saldırıları başarılı olmayan Amari'nin kolu ise artık gerek kalmadığı için geri çağrıldı.

Ertesi gün İtalyan piyadesi ve süvarisi çevreyi temizledi, Osmanlı-Arap kuvvetlerini takip ederek bazı kervanları, dört kampı ve çok miktarda silah, cephane, çadır, erzak ve hayvanı ele geçirdi.

Ocak 1912 karşı taarruzu

Vahayı alan İtalyanlar bölgeyi tahkim etti ve Ayn Zara'yı Trablus'a bağlayan yeni bir demiryolu kesimi inşa etti. Ocak 1912'de Osmanlı kuvvetleri 500'ü Türk nizami askeri, 3.500'ü Arap olmak üzere yaklaşık 4.000 kişiyle Ayn Zara mevzilerini geri almak için karşı taarruz denedi. İtalyan komutanlığı bu planı öğrenmiş ve savunmayı 6., 40. ve 50. Piyade Alayları, 2. Grenadiyer Taburu, "Mondovì" Alpini Taburu ve bazı topçu bataryalarıyla güçlendirmişti. 27 Ocak'taki çarpışmalardan sonra Osmanlı kuvvetleri 28 Ocak'ta saldırdı; Türk ve Arap kuvvetleri İtalyan mevzilerini kuşatıp almaya çalıştı, ancak topçu ve makineli tüfek ateşiyle geri püskürtüldü. Sabah saat 10'da saldırı durduruldu ve Osmanlı kuvvetleri çekildi. İtalyan kayıpları üç ölü ve 15 yaralıydı; Osmanlı kayıpları bilinmiyor.

Bir antik buluntu

İngilizce maddeye göre Ayn Zara savaşın geri kalanında İtalyanların elinde kaldı. Bölgede siper kazan 33. Bersaglieri Taburu antik bir Roma mozaik zemini buldu; bu zeminin antik Roma şehri Oea'ya ait olduğu tahmin edildi. Buluntu İtalyan basınında haber oldu, zemin dikkatle sökülerek İtalya'ya gönderildi.

Trablusgarp Savaşı'nın genel çerçevesi

Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine göre İtalya bu savaşta Osmanlı Devleti'ne bağlı Trablusgarp, Fizan ve Sirenayka bölgelerini ele geçirdi; bu bölgeler daha sonra Libya devletini oluşturacaktı. Savaş sırasında Rodos ve On İki Ada da İtalyan işgaline uğradı. Aynı maddeye göre Trablusgarp'taki Osmanlı birlikleri üç komutanlığa ayrılmıştı: Trablus Komutanlığı'nda Kurmay Albay Neşet, Bingazi Komutanlığı'nda Kurmay Binbaşı Enver, Derne Komutanlığı'nda Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal bulunuyordu. Madde, Mustafa Kemal'in 8 Aralık'ta Trablusgarp'a geldiğini, 22 Aralık'ta Tobruk Muharebesi'ni kazandığını ve Derne'de 16-17 Ocak 1912 taarruzunda gözünden yaralandığını yazar.

Ayn Zara'nın düşüşü, Battles of Zanzur maddesine göre İtalyanların Trablus'tan iç bölgelere yaptığı ilk başarılı saldırıdır; bu darbeden sonra İtalyanlar dikkatlerini güneybatıdaki Zanzur vahasına çevirdi. Vahanın kaybı Osmanlı kuvvetleri açısından Trablus çevresindeki önemli bir üssün yitirilmesi anlamına geliyordu, ancak direniş iç bölgelerde ve öteki cephelerde savaşın sonuna kadar sürdü.