Bruno Taut Türkiye'de (1936-1938): Okul binaları, Mimari Bilgisi ve Atatürk'ün katafalkı

Berlin'den Japonya'ya, oradan İstanbul'a

Bruno Julius Florian Taut, 4 Mayıs 1880'de Königsberg'de doğan Alman mimar ve şehir plancısıdır. Türkçe Vikipedi onu mimarlıkta dışavurumcu akımın öncülerinden biri olarak tanıtır. Ömrünün son iki yılını Türkiye'de geçirdi ve 24 Aralık 1938'de İstanbul'da öldü.

İngilizce Wikipedia'ya göre Taut, 1914 Köln Werkbund Sergisi için Alman cam sanayisi adına yaptığı prizmatik kubbeli Cam Pavyon ile tanındı. 1924'te Berlin'deki kamu konut kooperatifi GEHAG'ın baş mimarı oldu; 1925'te at nalı biçimli Hufeisensiedlung ve 1926'da Zehlendorf'taki Onkel-Toms-Hütte gibi büyük konut sitelerini tasarladı. 1924-1931 arasında ekibi 12.000'den fazla konut tamamladı. Berlin'in modernist konut sitelerinden bazıları bugün UNESCO Dünya Mirası listesindedir.

Sürgün yılları

İngilizce Wikipedia'ya göre siyasi görüşleri liberal ve sosyalist eğilimli olan Taut, Naziler iktidara gelince Almanya'dan ayrıldı. 1932 ve 1933'te kendisine Sovyetler Birliği'nde iş sözü verilmişti, ancak Şubat 1933'te siyasi ortamın düşmanca olduğu Almanya'ya dönmek zorunda kaldı. Aynı yıl İsviçre'ye geçti; Japon mimar Isaburo Ueno'nun daveti üzerine Fransa, Yunanistan, Türkiye ve Vladivostok üzerinden Japonya'ya gitti ve 3 Mayıs 1933'te Tsuruga'ya ulaştı. Japonya'da Takasaki'de yaşadı, Japon mimarisi üzerine üç kitap yazdı. Bu ülkede ayakta kalan tek yapısı, 1936'da Atami'de yapılan Hyuga Villası ekidir.

Türkiye'ye davet

Türkçe Vikipedi'ye göre İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde öğretim üyesi olan mimar Martin Wagner, akademinin öğretim üyesi ihtiyacını karşılamak için eski arkadaşı Taut'u İstanbul'a davet etti. Taut, 1936'da Wagner'in önerisi ve Millî egitim-bakanligi-amerika-birlesik-devletleriEğitim Bakanlığı Yüksek Öğretim Genel Müdürü Cevad Dursunoğlu'nun desteğiyle Japonya'dan Türkiye'ye geldi. Aynı yıl İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık bölümünün yöneticiliğine ve Ankara'da Millî Eğitim Bakanlığı'nın mimarlık bürosunun başkanlığına getirildi. İngilizce Wikipedia, ona akademide (bugünkü mimar-sinanMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) mimarlık profesörlüğü önerildiğini yazar.

Okullar ve kamu yapıları

Türkçe Vikipedi'nin aktardığı Kemal Arı'nın biyografisine göre Taut'un Türkiye'de kendi elinden çıktığı bilinen proje sayısı 24'tür; bunların beşi büyük kamu yapısıdır. Bunlara bir sergi pavyonu ve Ortaköy'deki kendi evi eklenir. Başlıca işleri Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1937-1939), Ankara Atatürk Lisesi (1937-1940), Trabzon Fen Lisesi (1938) ve Cebeci Ortaokulu'dur (1938-1939). Proje listesinde ayrıca Maarif Vekâleti Kültür Pavyonu, Ankara Teknik Yüksekokulu, Kimya Enstitüsü, Asım Kömürcüoğlu ile birlikte Kurtuluş Ortaokulu, İzmir'de Kız Enstitüsü'nün ilk bölümü ve 1938'deki 15. cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Bayramı için İstanbul'daki kutlama süslemeleri yer alır.

Türkçe Vikipedi'ye göre Taut'un çalışmaları Türkiye'deki okul binalarının mimarisinde öncü oldu. Cebeci Ortaokulu, ışık alan derslikleri, geniş ve alçak basamaklı merdivenleri, rahat koridorları, konferans salonu, jimnastik salonu ve kütüphanesiyle işlevsel mimarlığın önemli örneklerinden biri olarak anılır.

"Kübik" eleştirisi ve Türk motifleri

İngilizce Wikipedia'ya göre Taut'un bazı işleri olumsuz karşılandı ve "kübik" diye nitelendi. Taut, Japon bir arkadaşına yazdığı mektupta kendisine mesleğinde özgürlük tanındığını, "kübik" olmayan bir bina yapacağını ve bu binada Türk motiflerinden yararlanmayı düşündüğünü anlattı. Türkçe Vikipedi de Türk kültürüne ve Mimar Sinan'a yakın ilgi duyan Taut'un Türkiye'deki yapılarında Türk motifleri kullanmaya çalıştığını yazar. Ortaköy'de kendisi için tasarladığı ev, İngilizce Wikipedia'ya göre ön cephesiyle bir Japon pagodasını hatırlatır.

Taut, Türkiye'de yalnızca bina tasarlamadı. 1938'de Türkçe olarak basılan Mimari Bilgisi kitabıyla mimarlığın kuramsal alanına, akademideki derslerle de mimarlık eğitimine katkıda bulundu. Ölümünden sonra kürsü başkanlığına yine bir Alman göçmeni olan Robert Vorhoelzer geldi.

Son iş: Atatürk'ün katafalkı

Türkçe Vikipedi'ye göre Taut, Atatürk'ün ölümü üzerine naaşının konulacağı katafalkı tasarlamakla görevlendirildi. Hasta olmasına karşın Ankara'da Belvü Palas Oteli'nde kurulan geçici atölyede projenin başına geçti ve çizimi 36 saatte tamamladı. Anıtkabir için uygun yerin belirlenmesi görevini de yerine getirdi. İngilizce Wikipedia'ya göre katafalk, Taut'un ölümünden bir ay önceki son işiydi ve 21 Kasım 1938'de Ankara'daki resmî devlet cenaze töreninde kullanıldı; büyük ahşap sütunlardan ve tabutu örten bir bayraktan oluşan yalın bir tasarımdı.

Türkçe Vikipedi, Taut'un bu iş için Ankara Valisi Nevzat Tandoğan'ın verdiği 1000 liralık ödemeyi reddettiğini, bunun yerine çocuklarına hatıra olarak bırakabileceği bir teşekkür mektubu verilmesini ve Türkiye'de gömülmeyi dilediğini aktarır.

Kaynaklar hakkında

Taut'un Türkiye'deki görevleri, proje sayısı ve listesi, katafalk çalışması ve mezarı Türkçe Vikipedi'nin Bruno Taut maddesinden; Almanya ve Japonya dönemi, "kübik" eleştirisi ve katafalkın kullanıldığı tören tarihi İngilizce Wikipedia'nın Bruno Taut maddesinden alınmıştır.